Khi phim “Người lạ và màn sương” (غریبه و مه, The Stranger and the Fog, đạo diễn Bahram Beyzai) được trình chiếu tại Liên hoan phim Iran năm 1974, giới phê bình đã ca ngợi sự khéo léo về mặt kỹ thuật của phim, nhưng bối rối vì nội dung phim “khó hiểu”. Đặt trong bối cảnh lúc bấy giờ khi ý thức hệ tả khuynh đóng vai trò chủ đạo trong không gian phê bình điện ảnh Iran vốn chuộng các phim tự sự đưa ra những phê bình rõ ràng về xã hội và chính trị, phản ứng của cộng đồng chuyên môn với một trong những phim đầu tay của Beyzai là không khó hiểu. Thế nhưng nhìn nhận lại, “Người lạ và màn sương” có lẽ là một viên ngọc quý bị hiểu lầm của điện ảnh Iran trước cách mạng năm 1979.Không gian phim diễn ra ở một làng quê ven biển phía Bắc Iran luôn phủ bởi sương mù. Rana đã đợi suốt một năm để chờ người chồng mất tích ở biển trở về. Khi một chiếc thuyền cập bờ, dân làng phát hiện người trên thuyền không phải chồng của Rana mà là một người lạ bị thương và mất trí nhớ tên Ayat. Sau những ngập ngừng ban đầu, dân làng cho phép Ayat ở lại làng, với một điều kiện là phải cưới một cô gái bản địa. Ayat đã chọn Rana, và chứng kiến một loạt thử thách và phản ứng dữ dội từ cánh đàn ông ở đây. Nguy hiểm tiếp tục rình rập khi xuất hiện ngày càng nhiều người đàn ông trong bộ đồ đen từ những con thuyền lạ cập vào bờ.Logic của phim dựa trên chính những cơn ác mộng mà đạo diễn Beyzai trải qua, nhưng các lựa chọn sáng tạo trong phim hoàn toàn là chủ ý rõ ràng của ông. Không gian văn hóa Iran thập niên 50 đến 70 có sự du nhập đáng kể của điện ảnh nghệ thuật Châu Âu và Châu Á, nên giới phê bình thường so sánh “Người lạ và màn sương” với các tác phẩm của Ingmar Bergman (sự hiện thân của cái chết trong phim giống tác phẩm “Phong ấn thứ bảy”), của Sergei Parajanov (qua các yếu tố tục lệ đan dày trong phim) và của Akira Kurosawa (trận chiến cao trào trong mưa giống như tri ân phim “Bảy Samurai”). Thế nhưng nhìn nhận “Người lạ và màn sương” giống như một chuỗi ảnh hưởng của điện ảnh nước ngoài là một nhận định thiển cận. Beyzai không chỉ là một nhà làm phim mà còn là một nhà đạo diễn sân khấu, nhà soạn kịch và nghiên cứu về kịch quan trọng nhất của Iran. “Người lạ và màn sương” sử dụng một cách thuần thục và sống động các loại hình biểu diễn nghệ thuật và kịch truyền thống, từ kịch nghệ Ta’zieh (một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống của Iran, thường được biểu diễn bởi người Hồi giáo Shia để tưởng nhớ sự tử vì đạo của Imam Hussein ở trận Karbala), biểu diễn kể chuyện Naqqali (tái hiện các huyền thoại hoặc sử thi), kịch Taqlid (một hình thức nghệ thuật sân khấu biếm họa và ứng biến) đến nghệ thuật múa rối Kheymeh-shab-bazi. Tinh thần kịch nghệ bao trùm lấy “Người lạ và màn sương” qua những lời thoại hùng hồn, chuyển động được biên đạo và những hành động có tính ước lệ của nhân vật: ví dụ, trong trận chiến dưới mưa, sau khi từng kẻ thù bị Ayat kết liễu, dân làng lại vây lấy và dìm xuống đầm lầy như một nghi lễ đảm bảo cho đất phì nhiêu tươi tốt.Qua “Người lạ và màn sương”, Beyzai đã trình diễn trước khán giả một thử nghiệm điện ảnh táo bạo mà vô cùng thành công trong việc suy xét các mối quan tâm xã hội hiện đại dưới sự pha trộn nhuần nhuyễn và cao tay các loại hình nghệ thuật bản địa truyền thống với điện ảnh – một loại hình thường gắn liền với chủ nghĩa hiện thực (đối với Beyzai, kịch nghệ phương Đông tập trung vào “các sự thật căn bản” hơn là “hiện thực hữu hình”, khiến nó vượt qua các tiêu chuẩn của chủ nghĩa hiện thực). Phương thức tiếp cận và kết hợp nghệ thuật truyền thống trong phim ông không chỉ dựa vào biên đạo mà còn qua dàn cảnh sống động, chuẩn mực và sử dụng rất hiệu quả ống kính tiêu cự dài. Không chỉ các loại hình nghệ thuật được hòa trộn, mà kể cả các yếu tố văn hóa và tôn giáo cũng được kết hợp tự do khéo léo trong phim, tạo cảm giác không gian phim không gắn chặt cụ thể hay khép kín trong một vùng miền nào ở Iran, từ các yếu tố Hồi giáo, Công giáo đến phương ngữ các nhân vật sử dụng trong phim. Giống như một số tác phẩm điện ảnh và văn học cùng thời, “Người lạ và màn sương” nắm bắt rất tài tình bầu không khí chính trị tù đọng và nặng tính nghi thức những năm 70 ở Iran qua hình ảnh một làng quê đánh cá bị giày vò bởi đói nghèo và nỗi lo âu thường trực. Một nỗi sợ tập thể với những đối tượng không rõ từ bên ngoài, không chỉ là trạng thái tinh thần của các nhân vật trong phim, mà còn là triệu chứng của cả một xã hội đã định hình và có lịch sử bị đảo loạn, giật dây – bởi các thế lực ngoại bang. Bên cạnh đó, bức chân dung những người phụ nữ trong phim cũng là một đột phá của điện ảnh tiền cách mạng Iran, khi họ hoàn toàn tự chủ khát vọng và ý thức của mình.Bạn đọc có thể đọc thêm về 2 bài viết mà Hội phim kinh điển đã giới thiệu 10 phim tiêu biểu của điện ảnh Iran trước cách mạng năm 1979, trong đó có bài giới thiệu ngắn trên về bộ phim “Người lạ và màn sương” (1974) tại đây:https://www.facebook.com/share/p/1DhbP3HWHC/https://www.facebook.com/share/p/18SkveAeqb/Link phim: https://tinyurl.com/2bem6y4bNguồn tham khảo và lược dịch:Amir Hossein Siadat. 2023. “A Face in the Crowd: Ritual, Mythological and Political Contexts in Stranger and the Fog – Senses of Cinema.” Sensesofcinema.com. November 5, 2023. https://www.sensesofcinema.com/…/a-face-in-the-crowd…/.“The Stranger and the Fog (1974): Bahram Beyzaie’s Fusion of Ritual and Modernism.” 2026. Iran Zamin Cinema. January 18, 2026. https://iranzamincinema.com/…/the-stranger-and-the-fog…/.Bạn đọc tham khảo thêm phân tích về sự nghiệp đạo diễn Beyzai mà Hội từng viết: https://www.facebook.com/share/p/1FXiNDHE8D/