ഈ ക്ഷണികമായ ജീവിതത്തിൽ നാം ആഗ്രഹിക്കുന്നത് തികച്ചും സ്വാർത്ഥമായ ലാഭങ്ങളെയും സന്തോഷങ്ങളെയുമാണ്. ഏറ്റവും വലിയ സങ്കടങ്ങളെ മനസിലേറ്റുന്നതും, വൻ നഷ്ടങ്ങളുടെ പടുകുഴിയിലേക്ക് വീണുപോയെന്ന് പരിതപിക്കുന്നതും പലപ്പോഴും വ്യക്തിപരമായ വീഴ്ചകളിലോ നഷ്ടങ്ങളിലോ മാത്രമായിരിക്കും. അത് സാമ്പത്തിക പ്രയാസങ്ങളാകാം, പ്രണയനഷ്ടമാകാം, രോഗാവസ്ഥയാകാം. നമ്മുടെ ലോകം പലപ്പോഴും നമ്മുടെ ജീവിതപരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നു. എന്നാൽ നമ്മുടെ ചുറ്റുപാടുകളെ കാണാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും, മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ കേൾക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും, വായനയിലൂടെയും പഠനങ്ങളിലൂടെയും ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴും നമ്മുടെ വേദനകളും സന്തോഷങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും സ്വപ്നങ്ങളുമെല്ലാം എത്ര ചെറുതാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തെക്കാൾ വലുതാണ് ചരിത്രം; വ്യക്തിയുടെ ആഗ്രഹങ്ങളെക്കാൾ വലുതാണ് രാഷ്ട്രീയം; വ്യക്തിയുടെ നഷ്ടങ്ങളെക്കാൾ വലുതാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ദുരന്തങ്ങൾ. നാം ജീവിക്കാത്ത ഒരു ജീവിതത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത് ഫിക്ഷനിലൂടെയാണ്. അത്തരം ജീവിതാവസ്ഥകൾ വായിക്കുമ്പോൾ നമ്മുടെ തന്നെ ജീവിതമാണല്ലോ എന്ന അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കൃതികളാണ് ഉത്തമമായ കൃതികൾ. എന്നാൽ അതിലും വലിയൊരു സാഹിത്യവിജയം, നമ്മൾ ജീവിക്കുന്ന ലോകത്തെക്കുറിച്ച് ഇതുവരെ ചോദിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ചോദ്യങ്ങൾ നമ്മളോട് ചോദിപ്പിക്കുന്നതാണ്. നമ്മുടെ വ്യക്തിപരമായ സങ്കടങ്ങളെക്കാൾ വലിയ ചരിത്രങ്ങളിലേക്കും, നാം കാണാതെ പോകുന്ന മനുഷ്യരുടെ ജീവിതങ്ങളിലേക്കും, അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളിലേക്കും നമ്മുടെ കാഴ്ചയെ തിരിക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു കൃതി യഥാർത്ഥത്തിൽ മഹത്തായ സാഹിത്യമായി മാറുന്നത്. വിനോദ് കൃഷ്ണയുടെ ലീക്ക് 86 അത്തരമൊരു കൃതിയാണ്.ആദ്യനോട്ടത്തിൽ ലീക്ക് 86 ഒരു കേരളഗ്രാമത്തിന്റെ കഥയാണ്. എന്നാൽ ഓരോ അധ്യായവും മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ അത് ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ കഥയിൽ നിന്ന് ലോകത്തിന്റെ കഥയായി വികസിക്കുന്നു. ഗ്രാമത്തിലെ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം, അവരുടെ ഭയങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും, പ്രണയവും രാഷ്ട്രീയവും, വിശപ്പും പ്രതിരോധവും; ഇവയൊന്നും ഒറ്റപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങളല്ലെന്ന് നോവൽ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമത്തിന്റെ വിധിയെ നിർണയിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും ആ ഗ്രാമത്തിന് പുറത്തുള്ള ശക്തികളാണ്. ആ ശക്തികൾ ചിലപ്പോൾ സർക്കാരിന്റെ രൂപത്തിലും, ചിലപ്പോൾ ബഹുരാഷ്ട്ര കമ്പനികളുടെ രൂപത്തിലും, ചിലപ്പോൾ മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ രൂപത്തിലും, ചിലപ്പോൾ വികസനത്തിന്റെ പേരിലുമാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.ഇവിടെയാണ് ലീക്ക് 86 ഒരു സാമൂഹിക നോവൽ എന്നതിലുപരി, ഒരു രാഷ്ട്രീയ നോവലായി മാറുന്നത്. കാരണം അത് ദുരന്തങ്ങളെ വിവരിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്; ആ ദുരന്തങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.ഒരു ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് ലോകത്തെ വായിക്കുമ്പോൾഒരു നല്ല രാഷ്ട്രീയ നോവലിന്റെ പ്രത്യേകത അത് രാഷ്ട്രീയം പ്രസംഗിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയം അതിൽ നിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉയർന്നുവരുന്നു. ലീക്ക് 86 അത്തരമൊരു കൃതിയാണ്. ഗ്രാമത്തിലെ മനുഷ്യരുടെ സന്തോഷങ്ങളും ഭയങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനൊപ്പം, ആ ജീവിതങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അദൃശ്യമായ അധികാരഘടനകളെയും അത് അനാവരണം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലീക്ക് 86 വായിച്ചു തീരുമ്പോൾ, അത് ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ കഥയാണെന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല; ഒരു ഗ്രാമത്തിലൂടെ ലോകത്തെ വായിച്ച അനുഭവമാണത്.നോവലിലെ മാർപാപ്പയുടെ ഇന്ത്യാസന്ദർശനം ഈ രാഷ്ട്രീയ വായനയുടെ പ്രധാന ആഖ്യാനോപാധിയാണ്. അത് ഒരു ചരിത്രസംഭവത്തെ കഥയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയെന്നതിലുപരി, ആഗോള അധികാരഘടനകളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ജനാലയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മതം, രാഷ്ട്രം, മൂലധനം, നയതന്ത്രം എന്നിവ വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളല്ലെന്നും, ചരിത്രത്തിലെ പല സന്ദർഭങ്ങളിലും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന അധികാരരൂപങ്ങളാണെന്നും നോവൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ കേരളഗ്രാമത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ പോലും ലോകശക്തികളുടെ ചലനങ്ങൾ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്നത് ഈ ആഖ്യാനത്തിലൂടെ വ്യക്തമായി അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നു.ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കെ.കെ. മാരാർ എന്ന മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ കഥാപാത്രം ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. അദ്ദേഹം ഒരു വ്യക്തിഗത വില്ലനല്ല; ഭരണവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധിയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ നിർണയിക്കുന്നത് വ്യക്തിപരമായ ധാർമ്മികതയല്ല, ഭരണകൂടത്തിന്റെ വർഗതാൽപര്യങ്ങളാണ്. വികസനം, പുരോഗതി, സുരക്ഷ എന്നീ വാക്കുകൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോഴും, ആ വികസനം ആർക്കുവേണ്ടിയാണെന്നും അതിന്റെ വില ആരാണ് നൽകുന്നതെന്നും നോവൽ തുടർച്ചയായി ചോദിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി നൽകുന്നതിലൂടെയാണ് കെ.കെ. മാരാർ ഒരു കഥാപാത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു വർഗപ്രതിനിധിയായി ഉയരുന്നത്.ഇവിടെയാണ് ലീക്ക് 86 ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ നിരീക്ഷണം നിലകൊള്ളുന്നത്. മൂലധനവ്യവസ്ഥയിൽ മനുഷ്യനല്ല കേന്ദ്രം; ലാഭമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ജീവനും ആരോഗ്യവും തൊഴിലുമെല്ലാം പ്രകൃതിയും ലാഭത്തിന്റെ യുക്തിക്ക് കീഴ്പ്പെടുന്നു. ജനങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ ക്രമീകരിക്കുന്നതിനുപകരം, ലാഭത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മനുഷ്യരുടെ ജീവിതങ്ങളെയാണ് പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മൂലധനവ്യവസ്ഥയിൽ വികസനം പോലും മനുഷ്യന്റെ ക്ഷേമം അളക്കുന്ന മാനദണ്ഡമല്ല; മൂലധനത്തിന്റെ വ്യാപനമാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം. ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ലീക്ക് 86 മുദ്രാവാക്യങ്ങളിലൂടെയല്ല, മനുഷ്യരുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളിലൂടെയാണ് അത്യന്തം ശക്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ നോവൽ ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും നാം ഇതേ യുക്തി ആവർത്തിച്ച് കണ്ടിട്ടുണ്ട്. ഭോപ്പാലിൽ ഒരു ബഹുരാഷ്ട്ര കമ്പനിയുടെ ലാഭതാൽപര്യം ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജീവനേക്കാൾ വിലപ്പെട്ടതായി മാറി. നൈജർ ഡെൽറ്റയിൽ എണ്ണയുടെ ലാഭം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തെയും പരിസ്ഥിതിയെയും നശിപ്പിച്ചു. ലാറ്റിൻ അമേരിക്കയിലെ പല രാജ്യങ്ങളിലും ജനാധിപത്യ സർക്കാരുകളെ അട്ടിമറിച്ച് കോർപ്പറേറ്റ് താൽപര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട ചരിത്രമുണ്ട്. ഭൂമിശാസ്ത്രം മാറിയാലും യുക്തി ഒന്നുതന്നെ, മനുഷ്യരെക്കാൾ ലാഭത്തിന് മൂല്യം നൽകുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥ.ഈ യാഥാർഥ്യത്തെ ഏറ്റവും സംക്ഷിപ്തമായി അടയാളപ്പെടുത്തിയത് കാൾ മാർക്സാണ്. മൂലധനത്തിൽ അദ്ദേഹം എഴുതുന്നു: "Capital comes dripping from head to foot, from every pore, with blood and dirt." മൂലധനം അതിന്റെ ഓരോ കണികയിലും രക്തവും അഴുക്കും വഹിച്ചാണ് ജനിക്കുന്നതെന്ന മാർക്സിന്റെ നിരീക്ഷണം ലീക്ക് 86ന്റെ രാഷ്ട്രീയ വായനയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ഈ നോവലും പറയുന്നത് അതുതന്നെയാണ്. ലാഭത്തിന്റെ ഓരോ കണക്കിനും പിന്നിൽ ഒരാളുടെ ജീവിതമുണ്ട്; ഓരോ വികസനപദ്ധതിക്കും പിന്നിൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കുടിയൊഴിപ്പിക്കലുണ്ട്; ഓരോ സാമ്പത്തിക വിജയത്തിനും പിന്നിൽ കാണപ്പെടാതെ പോകുന്ന മനുഷ്യരുടെ കണ്ണീരും അധ്വാനവും ഉണ്ട്.അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലീക്ക് 86 കേവലം ഒരു ഗൂഢാലോചനയുടെ കഥയല്ല. അധികാരം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ കഥയാണ്. മൂലധനം എങ്ങനെ രാഷ്ട്രത്തെയും മതത്തെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും തന്റെ യുക്തിക്കനുസരിച്ച് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ കഥയാണ്. ഒരു കേരളഗ്രാമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ ലോകമൂലധനത്തിന്റെ ചരിത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ ആഖ്യാനമാണ് നോവലിനെ ഒരു സാധാരണ രാഷ്ട്രീയ ത്രില്ലറിൽ നിന്ന് നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ ഗൗരവമായ സാഹിത്യരേഖയാക്കി മാറ്റുന്നത്.ചരിത്രം മുന്നോട്ടുപോകുന്നത് പ്രതിരോധത്തിലൂടെയാണ്മൂലധനത്തിന്റെ ശക്തിയെ മാത്രം രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നെങ്കിൽ ലീക്ക് 86 അപൂർണ്ണമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ നോവലാകുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ ആധിപത്യത്തിനും അതിന്റേതായ പ്രതിരോധമുണ്ടെന്നും, ചരിത്രം മുന്നോട്ടുപോകുന്നത് ഭരണവർഗത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങളിലൂടെയല്ല, സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ചെറുതും വലുതുമായ പോരാട്ടങ്ങളിലൂടെയാണെന്നും നോവൽ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലീക്ക് 86 അധികാരത്തിന്റെ കഥ മാത്രമല്ല; പ്രതിരോധത്തിന്റെ കൂടി കഥയാണ്.ഈ പ്രതിരോധത്തിന് കേരളത്തിന്റെ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യമാണ് നോവലിൽ അടിത്തറയാകുന്നത്. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം ഇവിടെ ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പരിധിയിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. തൊഴിലാളിയുടെയും കർഷകന്റെയും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ജനവിഭാഗങ്ങളുടെയും ജീവിതാനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ഒരു ചരിത്രശക്തിയായാണ് അത് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വർഗസമരം പുസ്തകങ്ങളിൽ വായിച്ച ആശയമല്ലെന്നും, മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനത്തിലും ത്യാഗത്തിലും രക്തത്തിലും എഴുതപ്പെട്ട ചരിത്രമാണെന്നും നോവൽ നിരന്തരം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.അതിനാലാണ് സഖാക്കളായ എണ്ണയിൽ ഹരിദാസൻ, എളമരം റഹീം തുടങ്ങിയ രക്തസാക്ഷികളുടെ സ്മരണകൾ നോവലിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്. അവ വെറും ചരിത്രപരാമർശങ്ങളല്ല; കേരളത്തിലെ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്മൃതിയാണ്. ഓരോ രക്തസാക്ഷിയുടെയും ജീവിതം ഒരു വ്യക്തിയുടെ മരണം മാത്രമല്ല, ചൂഷണത്തിനെതിരായ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിരോധചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. ആ സ്മരണകളെ നോവൽ ആദരിക്കുന്നത് ഭൂതകാലത്തെ മഹത്വവൽക്കരിക്കാനല്ല; ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ചരിത്രബോധം സൃഷ്ടിക്കാനാണ്.ഇവിടെയാണ് നോവൽ മറ്റൊരു പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ നിരീക്ഷണം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ആധിപത്യം സാമ്പത്തികമോ രാഷ്ട്രീയമോ മാത്രമല്ല; അത് സ്മരണകളുടെ മേലുള്ള ആധിപത്യവുമാണ്. ജനങ്ങളുടെ പോരാട്ടചരിത്രത്തെ മറവിയിലാക്കുകയും പ്രതിരോധത്തിന്റെ പാരമ്പര്യത്തെ മായ്ച്ചുകളയുകയും ചെയ്യുക എന്നത് ഏത് ഭരണവർഗത്തിന്റെയും ആവശ്യമാണ്. കാരണം ചരിത്രം മറക്കുന്ന സമൂഹത്തിന് പുതിയ പ്രതിരോധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്. അതിനാൽ രക്തസാക്ഷികളെ ഓർക്കുന്നത് വെറും വികാരപരമായ അനുസ്മരണമല്ല; അത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനമാണ്.അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലീക്ക് 86 വായിക്കുമ്പോൾ നമ്മൾ തിരിച്ചറിയുന്നത്, ചരിത്രം എഴുതുന്നത് അധികാരമുള്ളവർ മാത്രമല്ല എന്നതാണ്. പലപ്പോഴും ചരിത്രത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത് പേരറിയപ്പെടാത്ത തൊഴിലാളികളും കർഷകരും വിദ്യാർത്ഥികളും രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകരും രക്തസാക്ഷികളുമാണ്. അവരുടെ കഥകൾ പറയപ്പെടാതിരുന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം തന്നെ അപൂർണ്ണമാകും. ആ അപൂർണ്ണതയെ തിരുത്താനുള്ള ശ്രമം കൂടിയാണ് വിനോദ് കൃഷ്ണയുടെ ഈ നോവൽ.ജർമ്മൻ ചിന്തകനായ വാൾട്ടർ ബെഞ്ചമിൻ "There is no document of civilization which is not at the same time a document of barbarism." എന്ന് എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഓരോ നാഗരികതയുടെ നേട്ടവും ഒരേസമയം ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള ക്രൂരതയുടെ ചരിത്രം കൂടി വഹിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ് ആ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥം. ലീക്ക് 86 വായിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ആ വാക്യം പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. വികസനം, പുരോഗതി, രാഷ്ട്രതാൽപര്യം, സുരക്ഷ എന്നിങ്ങനെ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്ന ഓരോ പദ്ധതിയുടെയും പിന്നിൽ ആരുടെ ജീവിതങ്ങളാണ് ബലിയാടാക്കപ്പെടുന്നതെന്ന ചോദ്യമാണ് നോവൽ ഉയർത്തുന്നത്.എന്നാൽ ഈ നോവൽ നിരാശയുടെ ആഖ്യാനമല്ല. അധികാരം എത്ര സംഘടിതമാണോ, അത്ര തന്നെ സംഘടിതമാണ് മനുഷ്യന്റെ പ്രതിരോധവും എന്ന് അത് വിശ്വസിക്കുന്നു. ചരിത്രം അവസാനിച്ചിട്ടില്ലെന്നും, വർഗസമരവും അവസാനിച്ചിട്ടില്ലെന്നും, മനുഷ്യന്റെ വിമോചനത്തിനായുള്ള പോരാട്ടങ്ങളും അവസാനിച്ചിട്ടില്ലെന്നും നോവൽ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇത് ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ നോവൽ മാത്രമല്ല; നമ്മുടെ വർത്തമാനത്തെയും ഭാവിയെയും വായിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു സാഹിത്യരേഖ കൂടിയാണ്.അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലീക്ക് 86 ഒരു മികച്ച നോവൽ മാത്രമല്ല; കേരളത്തിലെ ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ കഥയിൽ നിന്ന് ആഗോള മൂലധനത്തിന്റെ ഭൂപടം വായിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന അപൂർവമായ രാഷ്ട്രീയ സാഹിത്യാനുഭവമാണ്. പുസ്തകം അടച്ചുവെച്ചാലും അതിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ നമ്മെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. അവർ ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങളും അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യനെക്കാൾ ലാഭത്തിന് വില കൽപ്പിക്കുന്ന ഒരു ലോകം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ലീക്ക് 86 എൺപതുകളിലെ ഒരു കഥയായി മാത്രം വായിക്കപ്പെടില്ല; അത് നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും ചരിത്രവും മനസ്സിലാക്കാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും വായിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു കൃതിയായി തുടരും.