Finfinnee, Caamsaa 28, 2018(FMC)- Waajjirri Ministira Muummee haala waqtaawaa irratti ibsa kenneera.Guutuun ibsichaa akka itti aanutti dhiyaateera.Caamsaa 24, 2018 obboroo Itiyoophiyaanonni hiriirota dhedheeroo hiriiran.Jimmaa, Dirree Dhawaa, Hawaasaa, Baahir Daar akkasumas magaalotaafi mandaroota maqaan isaanii gaazexaawwan oduu idil-addunyaa irratti bahuu hin dandeenye keessatti dhiiraa dubartiin hojii murteessaa raawwachuuf hiriira qabatanii dhaabbatan.Sagalee isaanii kennan. Itti gaafatamummaa seena qabeessa kana bahachuuf lammiileen miiliyoona 54 ol galmaa’anii turan.Lakkoofsi kun baay’ina uummata biyyoota tokko tokkoo olidha.Qaama filannoon kun dhugaa ta’uusaa gaafatu kamiifuu deebii ifa ta’e kenneera.Fedhii Uummata ItiyoophiyaaBoordiin Filannoo Biyyaalessaa buufataalee filannoo kuma 52 keessaa kuma 50 fi 188 kan ta’an sa’aatiin banamanii filattoota keessummeessaa akka turan mirkaneesseera.Kaadhimamtoonni Paartilee siyaasaa 42 irraa walitti babba’an kumni 10 fi 438 ol fi kaadhimamtoonni 80 teessoo Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataafi Mana Maree Naannoo injifachuuf dorgomaniiru.Kunis safartoo kamiinuu yoo safarame seenaa Itiyoophiyaa keessatti isa guddaafi kenniinsa murtoo keessattis ta’e gama bulchiinsaan taatee haalaan hojiirra ooleefi hirmaannaan diimokiraasii ittiin mula’tedha.Gareen taajjabdootaa Gamtaa Afrikaa Pireezidaantiin duraanii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataan dursaniifi biyyoota 37 irraa walitti babba’an filannicha “ Bulchiinsa diimokiraatawaa bal’inaan deeggaruun hammattoo seera qabeessaafi dhaabbattummaan gaggeeffame” jechuun gamaaggameera.Gabaaasa sadarkaa jalqabaa gareen taajjabdootaa IGAD Pireezidaantii Itti aantuu duraanii Ugaandaa Dooktar Sipeesiyuuzaa Waandiiraa Kaaziibiween durfamu baaseen buufataalee taajjaban hundatti korojoon haalaan saamsamuu, bakka bu’oonni paartilee adeemsicharratti argamuu akkasumas filannichi guddina dinqisiisaa dhaabbattummaa, bulchiinsaa fi teeknooloojii kan agarsiise ta’uu mirkaneessaniiru.Jilli taajjabdootaa IGAD filannoo Kanaan “ Filannoo boqonnaawwan haaraa” jechuun moggaaseera.Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itiyoophiyaa adeemsa kenniinsa sagalee keessatti sarbamiinsi mirgoota namoomaa akka hin raawwanne mirkaneesseera.Gamtaan taajjabdoota hawaasa siiviilii dhaabbilee Boordii Filannoon beekamtiin kennameef dhaabbilee 55, taajjabdoota kuma 65 fi 299 guutuu biyyattiitti kan bobbaase yoo ta’u, buufataalee filannoo %99 irratti gufuu tokko malee carraa taajjabuu argachuu mirkaneesseera.Warreen kun gamaaggamaafi murtoo dhugaa dhaabbileen biyyaalessaafi ardichaa amanamummaa qaban kennanidha.Warreen kun sagalee dhaabbilee jibbiinsa Afrikaa qaban yookaan ammoo diimokiraasii Afrikaa ulaagaalee alaan madaalan irraa kan dhagahaman miti.Xinxaltoonni idil-addunyaa tokko tokko filannoo kana akka ayyaana irra deddeebiin dhufuu fakkeessanii maqaa kan xureessan yoo ta’u bu’aan isaas dursee kan murtaa’e akka diraamaatti fakkeessuun dhiyeessuuf yaalaniiru.Ibsiwwan kunneen dhugaarraa kan fagaatan, qorannoofi xiinxala irratti kan hin hundoofne akkasumas Itiyoophiyaanota miliyoonotaan lakkaa’aman filannoo isaanii bilisaafi karaa diimokiraatawaa ta’een gaggeessaniif kabaja kan hin laanne waan ta’aniif Waajjirri Ministira Muummee guutummaatti kan hin fudhanne ta’uu mirkaneessa.Bu’aan dursee murtaa’e osoo jiraateera ta’ee taajjabdoonni walabaa biyyoota Afrikaa 37 irra dhufan 83, taajjabdoonni dhaabbilee hawaasa siiviilii biyya keessaa kumni 63 fi 299 yookaan ammoo gaazexeessitoonni idil-addunyaa beekamtiin kennameefi kumni 1 fi 100 affeeruun hin barbaachisu ture.Ministirri Muummee Abiy Ahimad filannoo biyyaalessaa Kanaan lammiilee Itiyoophiyaa hirmaataniif, Boordii Filannoo Biyyaalessaa fi hoggantoota boordichi bobbaase kuma 300 fi kuma 50 oliif, humnoota nageenyaa adeemsicha eeganiif, akkasumas gareewwan taajjabdootaa Afrikaafi naannawichaa ijaarsa sirna diimokiraasii guddisuu fi milkaa’ina adeemsichaaf murannoo Itiyoophiyaan qabdu mirkaneessan galateeffataniiru.Waa’ee Misooma ItiyoophiyaaItiyoophiyaanonni Caamsaa 24, 2018 murtoo isaanii wayita kaa’an biyya isaanii aadaa diimookiraasiin gabbisuufi.Dhugaan waggoottan darban mul’ate akka nutti agarsiisutti gochi abdii mootummaa RDFI mootummaa hin turre.Bu’aaleen qabatamaan mul’atan kan argaman mootummaa bu’aa irratti xiyyeeffatuuni.Diinagdeen Itiyoophiyaa bara baajataa 2017 guddina % 9.2 kan galmeesse yoo ta’u kunis diinagdeewwan addunyaa irratti saffisaan galmaa’an keessaa tokko isa godha.Kaka’umsa kana bu’uura godhachuun bara baajataa 2018’tti guddinni diinagdee % 10.2 irra ni gaha jedhameetu eegama.Galiin waliigalaa daldala alaa Doolaara biiliyoona 20 ni gaha jedhamee kan eegamu yoo ta’u, kunis bara 2016 asitti guddina %100 agarsiiseera.Qaala’iinsi gatii hir’achuun gara diijiitii tokkootti dhiyaachaa jira.Milkaa’inni kun kan galmaa’e dhiyeessiin anniisaa idil-addunyaafi muddamni ji’oopolitiksii Baha Giddugaleessaa gabaa meeshaalee tarsiimawoo jeeqe dabalatee osoo dhiibbaan alaa jiruuti.Erga ajandaan fooyya’iinsa diinagdee mandhalee eegalameen asitti mootummaan madden liqii alaarraa waliigaltee liqii daldalaa kan hin taasifne yoo ta’u kunis dhiibbaa liqii biyyattii sadarkaa olaanaan salphiseera.Hidhi Guddichi Haaromsaa Itiyoophiyaa manneen jireenyaaf, dhaabbilee daldalaafi biyyoota ollaaf humna elektirikaa maddisiisaa jira.Hidhi kun Itiyoophiyaanotaan kan deeggarame, injinaroota Itiyoophiyaan kan ijaarame, fi dhiibbaawwan alaa dandamatee kan xumuramedha.Hayidiroo paaworiin cinaatti naannoo Somaaleetti kan argamu Maddisiisa Anniisaa qilleensaa Ayishaa 2, Godina Arsiitti kan argamu Pirojektii maddisiisa anniisaa qilleensaa Asallaa fi hojiilee kanneen fakkaataniin dhiyeessii anniisaa haaromfamaa ishee babal’isaa kan jirtu yoo ta’u, kunis tumsa inarjii naannawaa guddisuun dandeettii dhiyeessii humnaa biyyaalessaa cimsa.Seenaa ardii Afrikaatti invastimantii bu’uuraalee misoomaa guddicha kan ta’e pirojektiin ijaarsi buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Bishooftuu eegalameera.Qonna, Indaastirii Oomishaafi TeeknooloojiiDamee qonnaan ajandaan birmadummaa nyaataa mirkaneessuu jijjiirama bu’uuraa argamsiisuu itti fufeera.Naannoo Somaaleetti xaa’oo yuuriyaa ijaarsisuuf garee Aliikoo daangootee waliin waliigalteen mallattaa’e invastimantiiwwan indaastirii ammayyaa kan agarsiisudha.Warshichi waggaatti dandeettii xaa’oo yuuriyaa meetirik toonii miiliyoona 3 akka qabaatutti karoorfamee ijaaramaa kan jiru yoo ta’u kunis toora biyyoota xaa’oo oomishuun addunyaarratti beekamnii ishee hiriirsisa.Ministirri Muummee Abiy Ahimad Caamsaa 9, 2018 adeemsa ijaarsa piroojektichaa wayita daawwatan akka ibsanitti, pirojektiin kun invastimantii tarsiimawaa ce’umsa qonnaa, wabii nyaataan, guddina indaastiriifi diinagdeen of danda’uu irratti raawwatamedha.Filannoon dura Ministirri Muummee Abiy Ahimad Caamsaa 19, 2018 wayita eebba buufata xiyyaaraa Gadaa Nagallee Booranaa irratti argaman fakkeenyummaan mul’ate uummata Booranaaf hiikkaa guddaa qaba.Godinni kun sadarkaa idil-addunyaatti maqaan ittiin beekamu boquu biyyaa cabsee akka ture yaadannoo yeroo dhiyoo yoo ta’u innis hongeedha.Daawwannaan baatii Caamsaa Ministira Muummee Abiy Ahimad garuu seenaa addaa agarsiiseera.Yeroo ammaa horsiisee bultoonni hawaasaafi beelladoota isaaniif bishaan qulqulluu kan ittiin dhiyeessaa jiran bu’uuraalee misoomaa jallisii gamaaggamaniiru.Hojiilee qonna kilaastaraa daawwataniiru, Giddugala Aadaa Yaa’aballoo eebbisaniiru, akkasumas buufata xiyyaaraa eebbisaniiru.Dameen oomishaas seenaa jijjiiramaa walfakkaataa qaba.Eksipoo 4ffaa Itiyoophiyaan haa oomishtuu Caamsaa 2018 gaggeeffame irratti bu’aaleen babal’ina indaastirii walitti fufiinsaan waggoota afuriif galmaa’an dhiyaataniiru.Dhiyeessiin galtee damee oomishaa waggaatti toonii miiliyoona 9 irraa gara toonii miiliyoona 15’tti guddateera.Dandeettiin itti fayyadama oomishaa %47 irraa gara %67’tti guddachuu, guddinni manuufaakchariingii %4.8 irraa gara %10.7’tti guddachuu, akkasmas faayinaansiin intarpiraayizoota xixiqqaafi giddugaleessaaf dhiyaatu Birrii biiliyoona 8.1 irraa gara Birrii biiliyoona 50’tti guddachuu agarsiisa.Bu’aaleen kunneen oomishaalee biyya keessaa irratti haala olaanaan calaqqisaa jiru.Eksipoon kun xumuramee guyyoota 20 keessatti Ministirri Muummee Abiy Ahimad invastimantii indaastirii guddicha galtee isaa %80 biyya keessaa argatu Manuufaakchariingii Seeraamikii Giraandiyuur magaalaa Moojootti eebbisaniiru.Damee teeknooloojiinis misoomni ammayyaa yeroo yeroon daataan, kalaqaan, sirnoota diijitaalaan kan murtaa’an ta’uu hubachuun mootummaan Itiyoophiyaa toora biyyoota Hubannoo namtolchee fi Indaastirii 5.0 dursanii hojiirra oolchanii hiriirsaa jira.Finxaalessummaa kufaatii siyaasaa gochuuHaleellaawwan garee hidhattootaa ABO Shaneen lammiilee nagaa godina Arsii keessumaa dhaabbilee amantaalee keessatti raawwataman hordofee lubbuu maatiifi firoottan isaanii kanneen dhabaniif, miidhamni qaamaa irra gaheefi manniifi qabeenyi isaanii jalaa barbadaa’eef Ministirri Muummee Abiy Ahimad maqaa mootummaa Itiyoophiyaan gadda guddaa isaanitti dhagahame ibsaniiru.Haleellaawwan kunneen qaamolee guddina biyyaalessaa biyyattii gufachiisuu barbaadaniin, gareewwan hidhattootaa biyya keessaa naannoo Amaaraa keessa socho’anii fi qaamolee alaa jibbiinsa guddina gama maraa biyyattiif qaban waliin tumsaan kan raawwate yoo ta’u kaayyoon isaaniis gocha badaa Itiyoophiyaatti jeequmsaa uumuufi filannoo danquuf raawwatamedha.Mootummaan filannoon waliigalaa 7ffaan rakkoo nageenyaa tokko malee haqa qabeessaafi hirmaachisaa ta’ee akka xumuramuuf xiyyeeffannoofi waggaa tokkoo oliif qophii taasisuun kutannoon hejjechaa tureera.Gama biraan humnoonni badii warren alagaa waliin “Tsimdoo” jechuun hariiroo uumuun kaayyoo badii isaanii milkeessuuf qophii badii bal’aa taasisaa turaniiru.Qabatamaanis filannoon duraafi waqtii filannoo mirgaafi bilisummaa filachuu lammiilee gufachiisuuf harka badiisaa isaanii diriirsaniiru.Humnoonni diinaa kunneen waldeeggaruun jeequmsa kaasuuf, magaalota haleellaa shororkeessummaan jeequuf, daandiiwwan irratti haleellaa riphee loltummaa raawwachuun sochii daangessuufi bakkeewwan muraasa irratti qiyyaafachuun adda baasanii haleellaa raawwachuuf socho’aniiru.Akka agarsiistuutti meeshaalee waraanaa fi loojistiksii biroo deeggarsaan dhiyeessuun iddoowwan tokko tokko naannawaa Kibba Tigraay naannoo Amaaraa daangessan irratti qocolloo uumaniiru.Naannoo Amaaraa magaalota Baahir Daar, Goondar, Dabra Birhaan fi Waldiyaa dabalatee naannicha magaalota gurguddoo fi siiviilii irratti qiyyaafachuun sosochiifi qophiin shororkeessummaa gaggeeffame, karaa Seeliiwwan magaalaa Finfinneetti gurmeesseen bakkeewwan filataman irratti haleellaan akka raawwatamuuf sochii taasisee kan ture ta’us shira badii kana fashaleessuun danda’ameera.Bifuma walfakkaatuun naannoo Oromiyaa gareen shororkeessaa Shanee garee finxaaleyyii Faannoo waliin waldubbisuun iddoowwan tokko tokkotti daandiiwwan cufuun sochii dhaabuufi danquuf sochii taasisus tarkaanfii cimaa humna nageenyaan fudhatameen fedhii isaa milkeessuu hin dandeenye.Garichi tarkaanfii humna nageenyaan irratti fudhatame dandamachuu dadhabee fi fedhii isaa milkeessuu waan dadhabeef walitti bu’iinsa amantaafi sabaa uumuuf godina Arsii Asakoofi naannawichatti haleellaa raawwachuun gochaa badii gosa hundaa geessisuuf sochii kan taasise ta’us humni nageenyaa keenya haalicha to’achuun humnoota kanneen irratti tarkaanfii qindaa’aa fudhachaa jira.Mootummaan yaaddoowwan akka kanaa dammaqinaan hordofaa kan jiru yoo ta’u waqtii filannoos bakkeewwan biyyattii hedduutti karoorrawwan walfakkaataa fashaleessuu danda’eera.Haleellaawwan lammiilee nagaa irratti raawwataman kanneen caasaa nageenyaa mootummaa fi oppireeshiniin akka danqaman godhameera.Qaamolee qoqqoodiinsa biyyaalessaafi amantaa facaasuuf haleellaa humnaafi badii geessisuu akka meeshaatti fayyadaman Itiyoophiyaanota hunda biratti balaaleffatamuu qabu.Gochoonni akka kanaa Itiyoophiyaa keessatti carraa gara fuulduraa akka hin qabne agarsiisuuf deebii biyyaalessaa qindaa’aa kennuun tarkaanfiiwwan murteessaan itti fufu.Qaamoleen lammiilee nagaa irratti haleellaa raawwatan gocha isaanii sababaawaa fakkeessuuf haasawa siyaasaa kamiinuu yoo fayyadaman kaayyoo murteessaa milkeessaa jiru osoo hin taane yakka raawwachaa jiru.Komiiwwan siyaasaa sirna heera mootummaa Itiyoophiyaan, adeemsa marii biyyaalessaan fi karaa dhaabbilee diimokiraasiin furmaata argachuu kan danda’aniifi argachuu kan qabanidha.Finxaalessummaan garuu dachee Itiyoophiyaa irratti tasumaa iddoo hin qabu!.