Women Marriage Age : ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਸੈਂਪਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ (SRS) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਹਯੋਗ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੁਲਾਸੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੱਕ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਫ਼ਾਸਲਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਹੀ ਉਮਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਵਿਆਹਯੋਗ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 23 ਸਾਲ ਯਾਨੀ ਸਟੀਕ ਰੂਪ ਨਾਲ 22.9 ਸਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ।ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 26.3 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਔਸਤਨ 24.6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 24.5 ਸਾਲ ਹੈ।ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਲਟ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਔਸਤ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ 21.3 ਸਾਲ ਹੈ।ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 21.5 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 21.6 ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਪਛੜੇਪਣ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ SRS 2023 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਔਸਤ ਉਮਰ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।