Vào những năm 1990 tại tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, để giải quyết vấn nạn thiếu máu, quan chức chính quyền tỉnh đã đề xuất chính sách xây dựng mạng lưới các trung tâm thu gom máu, góp phần tạo điều kiện để nông dân có thêm thu nhập. Quá trình bán máu diễn ra theo phương pháp thu thập máu của người bán đưa vào máy ly tâm để phân ly. Huyết tương chiết xuất sẽ được các công ty y dược sản xuất thành chế phẩm sinh học, còn lại hồng cầu thì sẽ được “trả lại” cho cơ thể người bán. Tuy nhiên, nhiều cơ sở thu gom máu đã sử dụng dây truyền máu và kim tiêm nhiều lần, hòa trộn máu của nhiều người cùng nhóm máu để lấy huyết tương rồi chia đều phần hồng cầu còn lại cho người bán máu. Hậu quả là dẫn đến rất nhiều người dân bị nhiễm HIV, có những làng gọi là làng AIDS mà các gia đình có nhiều người cùng bị dương tính với HIV. Làng Văn Lâu ở Hà Nam phải gánh chịu những thảm khốc và đau thương từ chính sách này, khi lên đến 60% dân làng nhiễm HIV do từng đi bán máu.Đạo diễn Trần Vi Quân vốn làm việc ở Đài truyền hình Vũ Hán. Ông có mối quan hệ tốt với giáo sư Quế Hi Ân, một bác sĩ ở bệnh viện Trung Nam Vũ Hán. Tháng 4/2001, giáo sư Quế mời 5 bệnh nhân đến Vũ Hán, vì 5 người này sẵn sàng công khai trước truyền thông và ông mong có thể có các nhà hảo tâm và nhiều người sẽ giúp đỡ họ. Trong số 5 người này, đạo diễn Trần Vi Quân ấn tượng với cậu bé Mã Chiêm Tào mới được mấy tháng tuổi nhưng đã bị nhiễm HIV, vì bố mẹ cậu đều là những người bán máu. Ông nhìn cậu bé mà nghĩ đến đứa con của chính mình. Một cậu bé vừa sinh ra, luôn tươi cười hớn hở, mà đã mang trong mình “căn bệnh thế kỷ”, khả năng sống không được lâu. Trần Vi Quân đã quyết định liên hệ bố cậu bé là Mã Thâm Nghĩa để được phép quay phim về cuộc sống gia đình họ và được sự chấp thuận. Tâm niệm của đạo diễn khi làm bộ phim này: “Tôi muốn theo chân và quay phim lại một gia đình bị nhiễm HIV/AIDS, để phản ánh những phẩm giá của cuộc đời, và sự trớ trêu tàn nhẫn của nó trong trường hợp lây nhiễm HIV từ mẹ sang con. Tôi mong xã hội có thể hiểu rằng, những bệnh nhân AIDS không phải là những người ngoài lề, và họ cần nhiều hơn sự thấu hiểu và chia sẻ của chúng ta.” Ông cũng hy vọng sau này có những người tốt bụng lập quỹ hỗ trợ để chăm sóc những đứa trẻ mồ côi do cha mẹ qua đời vì AIDS. Đó là khởi đầu cho dự án phim tài liệu “Chết tử tế không bằng lại tồn tại” (好死不如赖活着, 2003).Gia đình mà đạo diễn Trần Vi Quân đến ở cùng suốt một năm quay phim gồm có 5 người, trong đó người bố Mã Thâm Nghĩa, người mẹ Lôi Mai, con gái thứ Mã Vinh và con trai út Mã Chiêm Tào đều nhiễm HIV. Con gái lớn Mã Ninh Ninh là người duy nhất khỏe mạnh và âm tính với HIV vì cô bé sinh ra trước khi cha mẹ quyết định bán máu kiếm tiền. Họ là một gia đình nông dân rất nghèo, nhà họ không có đèn điện. Để quay bộ phim này, đạo diễn Trần Vi Quân đã phải lén lút đóng giả làm một người nông dân, giấu máy quay trong túi phân bón và thường xuyên phải đi bộ đến mười dặm để lẻn vào làng trong sự sợ hãi. Ông được một số người dân làng che chở để đến được nhà của Mã Thâm Nghĩa và chui lủi trong sân nhà họ. Thời kỳ ấy, chính quyền vẫn còn kiểm duyệt chặt chẽ các thông tin liên quan đến khủng hoảng lây nhiễm HIV/AIDS tại các vùng nông thôn nghèo. Trong tỉnh có lệnh cứ ai “tố giác” phóng viên xuất hiện tại các làng thì sẽ được thưởng 50 nhân dân tệ. Suốt quá trình quay phim, đạo diễn Trần Vi Quân đã bị bắt giam lỏng đến bốn lần, tịch thu các thước phim quay được và bị cảnh cáo, viết cam kết cũng như chịu áp lực từ cấp trên đến mức suýt mất công việc tại Đài truyền hình.Bộ phim đã ghi lại cuộc sống suốt một năm, qua bốn mùa, của gia đình Mã Thâm Nghĩa và Lôi Mai. Người mẹ Lôi Mai, lúc bắt đầu quay phim, sức khỏe đã vô cùng yếu. Trong giấc mơ, chị chỉ luôn mơ về những cái chết. Chồng chị vẫn hằng ngày phải đưa chị trên chiếc xe ba bánh đến trung tâm y tế để chữa trị. Giai đoạn này, người nhiễm HIV phải trải qua liệu pháp chữa trị “cocktail thuốc” (uống một loạt thuốc bổ theo đơn kê để hạn chế sự phát triển của nhiễm trùng cơ hội). Phải đến năm 2004 mới có phương pháp điều trị HIV miễn phí, tuy nhiên trước đó do thuốc phải nhập khẩu nên việc điều trị trở thành một gánh nặng kinh tế khủng khiếp với những gia đình nông dân nghèo như gia đình chị Lôi Mai. Đến khi qua đời, chị vẫn không thể nhắm mắt vì lo cho ba đứa con và ước nguyện có được tấm ảnh để chúng còn nhớ đến mẹ đã không thể thực hiện. Ba đứa con chị còn quá nhỏ để hiểu chuyện. Con gái lớn Mã Ninh Ninh là một trong những học sinh giỏi nhất lớp, nhưng em không biết với hoàn cảnh gia đình, liệu em có còn được tiếp tục đi học không (khi nhiều gia đình trong làng, trẻ con đã phải bỏ học vì bố mẹ qua đời sau bán máu). Con trai út Mã Chiêm Tào mới đang tập bò tập đi, thằng bé vì hệ miễn dịch yếu nên ăn gì cũng bị tiêu chảy.Quá trình sống suốt một năm và mối quan hệ gắn kết với gia đình Mã Thâm Nghĩa đã giúp đạo diễn Trần Vi Quân hiểu hơn về tinh thần và nghị lực bền bỉ của những bệnh nhân nhiễm HIV. Bản thân đạo diễn cũng có những hạn chế về kiến thức hiểu biết khi ông sợ hãi những tiếp xúc thông thường với gia đình và người dân có thể khiến ông cũng bị lây nhiễm (trong khi thực tế tỷ lệ này gần như bằng không). Khi được gia đình tiếp đón nhiệt tình đưa đồ ăn, ông đã bồn chồn đến mức cắn chảy máu lưỡi và lo lắng không nguôi lúc ăn. Nhưng ông cũng dần quen và gạt đi định kiến khi sống với những người dân làng tốt bụng và hết sức chân thành. Ông hiểu được những tâm tư, suy nghĩ của gia đình, những gì “gần nhất với bản chất cuộc sống” khi họ phải đối diện với những tai ương khủng khiếp. Người bố Mã Thâm Nghĩa luôn khắc khoải chia sẻ trước máy quay rằng anh hi vọng có công ty nào có thể tài trợ để giúp con cái mình tiếp tục học tập sau khi mình qua đời. Giữa hoàn cảnh tuyệt vọng, cái chết có thể là sự giải thoát lớn nhất cho anh. Thế nhưng vì ba đứa con mà anh kiên quyết tiếp tục sống. Có người dân làng đã khuyên anh bỏ con cưới vợ khác, nhưng anh đã mắng lại họ. Sau khi vợ qua đời, sức khỏe cũng yếu, nhưng anh vẫn tiếp tục vừa trồng ngô, vừa chăm sóc nuôi con, vừa kiên nhẫn tìm cách xin trợ cấp của chính phủ.Khi đạo diễn hoàn thành biên tập bộ phim, một số đài truyền hình đã được xem phim của Trần Vi Quân và hết lời ca ngợi nó, nhưng không một đài nào dám chiếu rộng rãi. “Chết tử tế không bằng lại tồn tại” đã ra mắt vào năm 2003, nhưng cuối cùng bị cấm chiếu và phải đến năm 2006 mới được trình chiếu trở lại tại Trung Quốc. Đạo diễn Trần Vi Quân đã luôn đau đáu khi nói về nền điện ảnh tài liệu trong nước, mà chủ yếu là những phim “giả hiệu” về phong tục tập quán dân tộc, dán thêm nhãn bảo vệ môi trường hoặc giáo dục, hay một số phim tài liệu tái hiện lịch sử, kèm theo những lời bình ra vẻ “triết lý”, nhưng không phim nào chạm đến sự thực đời sống. Đó là những bộ phim an toàn, nhưng không hề có ý niệm về trách nhiệm. Câu hỏi ông đặt ra là phim tài liệu phải làm gì? “Chết tử tế không bằng lại tồn tại” đã góp phần thay đổi nhận thức của nhiều người dân Trung Quốc, về trách nhiệm của chính phủ và xã hội với những phận người nghèo khó, cùng cực và những bệnh nhân nhiễm HIV. Từ sau năm 2003, Chính phủ đã đẩy mạnh các chiến dịch và chương trình phòng ngừa và chữa trị HIV. Sau chuyến thăm của phó thủ tướng Ngô Nghi đến làng Văn Lâu và các địa phương khác, người dân nhiễm HIV đã được tiếp cận hỗ trợ y tế miễn phí và các nguồn lực kinh tế. Thế những, bộ phim của Trần Vi Quân vẫn là minh chứng đau lòng, nghẹt thở về những hậu quả khủng khiếp và không thể tha thứ được đằng sau những chính sách, sai lầm và tàn nhẫn hủy hoại cuộc sống của rất nhiều người.—————————————–Cuộc sống của gia đình anh Mã Thâm Nghĩa sau khi đóng máy quayCó một cảnh trong phim, lúc trời đông và tuyết rơi dày, anh Mã đột nhiên nói rằng: “Nghe nói trẻ em nhiễm HIV chỉ có thể sống đến 4 tuổi”, ý chỉ con trai út Mã Nghiêm Tào của anh. Đạo diễn Trần Vi Quân đã luôn ám ảnh với câu nói này. Ông cho rằng một người cha như anh Mã có lẽ đã phải nghĩ đi nghĩ lại đến vạn lần, đau đớn vạch ra giới hạn cho chính cuộc đời của con mình, mới có thể bình tĩnh nói câu này.Năm 2006, đạo diễn Trần Vi Quân đã đến thăm gia đình anh Mã. Chính phủ đã trợ giúp quá trình điều trị của các gia đình như gia đình anh và hiện giờ cả 4 người trong nhà anh sức khỏe đều ổn định. Con trai út Mã Chiêm Tào đã 5 tuổi, con gái thứ Mã Vinh đã đi học và nhận được khen thưởng từ trường. Gia đình anh cũng được cấp 2 con lợn để nuôi và nhà vệ sinh của họ đã được xây dựng lại.Nhiều năm sau, các báo đài vẫn đến thăm gia đình anh. Năm 2011, tức 10 năm sau khi phim đóng máy, con trai út đã đi học lớp 4, vượt khỏi giới hạn mà trước đó anh Mã đã vạch ra cho đời con mình. Hai đứa con anh vẫn uống thuốc mỗi ngày và sức khỏe tốt, không có triệu chứng bệnh cơ hội ngoài việc thỉnh thoảng cảm lạnh. Con gái lớn đã đi làm và có mối tình, nhưng gia đình nhà trai không chấp thuận khi biết được gia cảnh nhà cô.Năm 2016, khi phóng viên đến thăm, anh Mã đã chia sẻ rằng không muốn những vết thương của gia đình mỗi năm lại mở ra. Đó cũng là chuyến thăm cuối cùng của báo đài đến gia đình anh.—————————————–Link phim và phụ đề tiếng Anh: https://tinyurl.com/37p3n5jdNguồn tham khảo và lược dịch:https://movie.douban.com/review/3800789/https://lau-jim-yen.weebly.com/home/86https://chinamediaproject.org/…/formerly-banned-aids…/https://m.huxiu.com/article/328936.htmlhttps://emro.libraries.psu.edu/record/index.php?id=1755https://news.sohu.com/20111226/n330274646.shtml