Karamay (Khắc Lạp Mã Y) là thành phố nằm ở phía Tây Bắc Khu tự trị Tân Cương. Đây là một trong những trung tâm dầu mỏ chủ chốt ở Trung Quốc (Karamay có nghĩa là “dầu đen” trong tiếng Duy Ngô Nhĩ). Vào ngày 8/12/1994, các học sinh ưu tú (gồm cả người Hán lẫn các dân tộc thiểu số) từ 7 trường tiểu học và 8 trường trung học trong thành phố được giáo viên đưa đến để biểu diễn văn nghệ tại Tòa nhà Hữu Nghị. Sự kiện này được tổ chức nhân dịp lãnh đạo Khu tự trị đến làm việc tại thành phố về chương trình xóa nạn mù chữ. Tổng cộng có 796 người có mặt tại Hội trường Nhà hát. Các em học sinh đến từ đầu giờ chiều, nhưng phải đợi quan chức Khu tự trị và thành phố vài tiếng đồng hồ. Khi quan chức chính quyền đến, đa phần họ trong tình trạng say xỉn từ bữa nhậu trưa. Vào lúc 18 giờ 20 phút, xuất hiện mùi khét trong Hội trường, tuy nhiên phần lớn giáo viên, học sinh và lãnh đạo lại cứ nghĩ đó là do khói hiệu ứng sân khấu biểu diễn. Cuối cùng, khi cháy bùng phát lớn, toàn bộ mọi người hoảng loạn. Thế nhưng có một cán bộ đã hô to “Các học sinh ngồi yên, để lãnh đạo rời trước”.Một số hiệu trưởng, giáo viên và học sinh có tính nổi loạn hơn đã không nghe theo. Vài thầy cô vội vã cứu học sinh và kêu các em bỏ chạy, tuy nhiên nhiều học sinh vẫn ngồi yên tại chỗ. Tình trạng ngày càng hỗn loạn hơn khi tất cả các cửa thoát hiểm đều bị chặn và khóa, chỉ có duy nhất một cửa thoát hiểm nhỏ là cửa cuốn. Đội phòng cháy chữa cháy thành phố đã tiến đến tòa nhà, tuy nhiên lại thiếu nghiêm trọng dụng cụ để phá cửa và chữa cháy. Hậu quả là 323 người thiệt mạng, trong đó gồm 288 em học sinh. Thời điểm phá được cửa, người ta thấy xác các em học sinh chất chồng trước các cửa thoát hiểm lên đến khoảng 1 mét. Một điều đáng chú ý là nhiều quan chức và cán bộ thành phố thì thoát hiểm an toàn, nhưng hầu hết quan chức Khu tự trị thì lại thiệt mạng.Vào đầu năm 2007, đạo diễn phim độc lập Từ Tân có thảo luận về chủ đề quay phim tài liệu với một nhà sản xuất. Có hai chủ đề được đưa ra: một là về thảm họa cháy tại Khắc Lạp Mã Y, hai là về động đất Đường Sơn. Từng là một giáo viên, đạo diễn Từ Tân đã rất sốc khi biết được vụ việc ở Khắc Lạp Mã Y. Ông luôn khắc khoải băn khoăn trước việc truyền thống Trung Quốc hoặc chỉ tìm cách “nói giảm nói tránh” những thảm khốc của vụ cháy, hoặc đưa các phóng sự ca ngợi những người anh hùng trong vụ việc. Các bậc phụ huynh có con thiệt mạng hoàn toàn nằm ngoài tự sự truyền thông bấy giờ. Nỗi ám ảnh của ông với những uẩn khúc về thảm họa năm 1994 đã khiến Từ Tân quyết định lựa chọn chủ đề trên.Đạo diễn Từ Tân đến thành phố Khắc Lạp Mã Y vào ngày 7/12/2007. Ngày hôm sau sẽ là kỷ niệm 13 năm một trong những vụ cháy đau thương nhất trong lịch sử Trung Quốc kể từ năm 1949. Vào sáng sớm ngày 8/12, ông đến nghĩa trang thành phố và bắt gặp một vài phụ huynh đến dọn dẹp mộ con cái mình. Các bậc cha mẹ này có cảm tình với đạo diễn Từ Tân, nhưng khuyên ông nên cẩn thận vì nhiều nhà làm phim và nhà báo đã bị chính quyền tịch thu các thước phim. Dần dần, ông liên hệ được với các phụ huynh khác có con thiệt mạng trong vụ cháy. Vài gia đình không muốn liên lụy, một số người đã chửi rủa ông, một số khác thì chỉ khuyên ông nên cẩn thận. Nhưng cuối cùng, nhiều bậc cha mẹ đồng ý tham gia quay phim để giãi bày tâm sự của họ và muốn tất cả người dân Trung Quốc khác biết được sự thật. Từ Tân đã quyết định quay lại những bộc bạch của 13 gia đình nạn nhân.Trong phim tài liệu “Khắc Lạp Mã Y” dài 6 tiếng đồng hồ (ban đầu phim dài 12 tiếng nhưng ông đã biên tập để trình chiếu ra rạp mà vẫn đảm bảo sự hoàn chỉnh các câu chuyện từng gia đình), đạo diễn Từ Tân đã để cảnh quay đầu phim và đoạn phim phóng sự, thời sự ghi nhận trực tiếp sự kiện năm 1994 ở dạng phim màu; còn lại ông quay cuộc trò chuyện và giãi bày từ các gia đình bằng các thước phim đen trắng để phản ánh tâm trạng bi thương của họ. Thực vậy, qua 13 năm, nhưng nỗi đau và oan khuất của các bậc cha mẹ vẫn còn nguyên, phần lớn các phụ huynh khi nói chuyện vẫn nghẹn ngào và không kìm nổi nước mắt. Mất con đã là nỗi đau không thể nguôi ngoai và sẽ đi theo họ đến lúc nhắm mắt, nhưng họ còn uất ức hơn trước cách hành xử của chính quyền. Các thông tin về vụ cháy 13 năm trước đã chịu sự kiểm duyệt và giấu giếm của các cấp chính quyền. Quan chức địa phương hứa hẹn sẽ cấp giấy chứng tử và giấy chứng nhận liệt sĩ cho các gia đình nạn nhân, nhưng cuối cùng họ đạp đổ lời hứa và đến giờ các phụ huynh vẫn không có giấy chứng tử cho con em mình. Họ đã xử án chóng vánh, đưa một vài quan chức và nhân viên Tòa nhà làm đối tượng dê tế thần ra truy tố cho tội thiếu trách nhiệm với mức án chỉ vài năm cho thảm kịch hàng trăm cái chết oan ức. Chứng kiến động thái của chính quyền, nhiều phụ huynh quá uất ức đến mức họ đưa quan tài con em mình rải ngay trước Tòa thị chính để buộc chính quyền phải giải quyết và xử lý vụ việc công tâm. Không ít bậc cha mẹ đã đi lên Bắc Kinh làm đơn thỉnh cầu lên chính quyền trung ương và bị an ninh mật nghe lén điện thoại, bắt bớ lên xe và đe dọa giết hại. Nhiều bậc phụ huynh bị buộc nghỉ hưu sớm; một số người đã phát điên và tự tử đi theo con họ. Dù chính quyền đã gỡ bỏ chính sách một con với các gia đình nạn nhân (đối với các gia đình dân tộc thiểu số thì không áp dụng chính sách một con này từ trước), nhưng nhiều người đã quá có tuổi để có con, dẫn đến hôn nhân và gia đình tan vỡ. Với những gia đình may mắn có con nữa, càng nuôi dạy những đứa trẻ sinh sau, họ càng thương nhớ đứa con đã qua đời trong vụ cháy.Qua những lời giãi bày của các phụ huynh, nhiều góc khuất của bộ máy chính quyền dần hé lộ. Các bậc cha mẹ vẫn ghi nhận về những trợ cấp và sự quan tâm của chính quyền đối với các gia đình nạn nhân và quá trình hỗ trợ chi phí chạy chữa và học tập của các học sinh bị bỏng nặng còn sống sót. Thế nhưng họ cũng kể lại cho đạo diễn Từ Tân về những nghi vấn xung quanh vụ việc mà chính quyền chưa bao giờ điều tra tận cùng và giải đáp cho người dân. Anh trai của Thị trưởng thành phố là người xây dựng cải tạo công trình Tòa nhà Hữu nghị và đã hối lộ thanh tra kiểm tra an toàn, khiến mặc dù Tòa nhà hoàn toàn không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy, nhưng hắn ta không phải chịu bất kỳ án phạt nào. Quan chức chính quyền giả tạo, giáo điều, thờ ơ, tham sống sợ chết nhưng coi thường mạng sống người khác; đội ngũ y tế bệnh viện vô trách nhiệm khi cứu chữa nạn nhân từ vụ cháy. Các bậc phụ huynh cũng tự dằn vặt, chất vấn tâm lý thụ động, lãnh cảm, bất cẩn, thiếu trách nhiệm của chính bản thân mình.Bộ phim của đạo diễn Từ Tân đã bị cấm chiếu trong nước, thế nhưng thông tin về sự kiện cũng như bộ phim ngày càng được biết đến rộng rãi trong và ngoài nước. Dư luận Trung Quốc vẫn luôn giận giữ khi nhắc đến vụ việc và câu nói nổi tiếng “Các học sinh ngồi yên, để lãnh đạo rời trước”. Với các bậc cha mẹ ở Khắc Lạp Mã Y, cuộc truy tìm công lý cho con cái họ vẫn là những nỗ lực vô vọng. Các phụ huynh đã ngăn chặn chính quyền xóa sổ Tòa nhà Hữu nghị sau sự kiện năm 1994, thế nên dù hiện giờ phần chính của Tòa nhà không còn, được thay thế bởi khuôn viên Quảng trường thành phố, nhưng mặt trước của nó, chứng tích cho một nỗi đau thăm thẳm không thể xóa nhòa trong lịch sử thành phố, vẫn còn đó. Và với đạo diễn Từ Tân, vốn là người quan tâm làm phim tài liệu về các nhóm người ở dưới đáy xã hội và các nhóm thiểu số, ghi lại các thước phim là một cách tham gia kiến tạo lịch sử. Một lịch sử đau thương đẫm máu và sót lại những bất mãn, sụp vỡ niềm tin của những con người bị đày đọa. Một bà mẹ lang thang trên đường phố mỗi đêm không muốn quay về căn nhà trống trải. Một bà mẹ khác quyết định không còn dạy con nghe theo lời giáo viên mà phải đặt an toàn mình hàng đầu. Một cô giáo thể dục luôn tự trách mình đã không ích kỷ khi các quan chức khác tham sống cứu mạng bản thân, còn bản thân mình vội vã 2 tay bế 2 em học sinh thoát khỏi đám cháy Tòa nhà và cuối cùng không cứu được chính con trai mình.Link phim có phụ đề tiếng Anh: https://tinyurl.com/2f5tvxknNguồn tham khảo và lược dịch:https://style.sina.com.cn/news/2010-04-25/005160694_4.shtmlhttps://www.chinaindiefilm.org/…/%E5%85%8B%E6%8B%89…/…https://www.farwestchina.com/blog/karamay-fire-1994-history/https://voicethrower.wordpress.com/2017/11/14/karamay/