Trong một cảnh quay có phần nhẹ nhàng và đầm ấm hơn của phim “Vợ một người đàn ông quyền lực” (The Wife of an Important Man, زوجة رجل مهم, 1987) của đạo diễn Mohamed Khan, người chồng cảnh sát Hisham áp đầu vào bụng người vợ Mona mang thai và giả vờ như đang nói chuyện với đứa bé. Anh đặt luôn tên con là sĩ quan Ashraf và người vợ thảng thốt: “Chưa gì anh đã đặt tên và gán cho nó một công việc sao?”. Hisham đáp lại: “Tất nhiên rồi. Cảnh sát luôn thống trị thế giới, trước đây, hiện tại và kể cả tương lai”. Một lời thoại tự đắc như vậy, dù trong một cảnh phim ít ỏi thoát khỏi không khí nặng nề dồn nén của phim, nhưng vẫn tóm gọn được bản chất của người chồng cảnh sát luôn khát quyền lực này.Đạo diễn Mohamed Khan, một trong những đạo diễn khai sinh ra Làn sóng điện ảnh Hiện thực mới của Ai Cập những năm 80, lấy ý tưởng phác thảo cho nhân vật anh cảnh sát Hisham khi có một lần ông bị cảnh sát đấm vào ngực lúc xử lý giao thông. Từ vụ việc hết sức tình cờ ấy, ông đã xây dựng bộ phim dựa trên kịch bản của Raouf Tawfik, về cuộc đời một sĩ quan cảnh sát, từ lúc còn là cảnh sát chức vụ thấp ở một ngôi làng, đến khi được thăng chức thành sĩ quan cấp cao làm việc ở thủ đô Cairo. Song hành với quá trình leo thang quyền lực của Hisham, Mohamed Khan cũng đồng thời khắc họa đan cài bối cảnh chính trị với các sự kiện “long trời lở đất” của Ai Cập từ thời kỳ của tổng thống Nasser đến chế độ Sadat, và đưa ra một phúng dụ chính trị, một mối quan hệ biện chứng giữa hệ thống chính trị thời Sadat với đời sống tâm lý riêng tư của một gia đình nhỏ.Hisham là một kẻ ái kỷ, luôn tồn tại một phức cảm ưu việt và ham muốn quyền lực kiểm soát với tất cả những người xung quanh ở vị thế của một sĩ quan cảnh sát cấp cao. Anh ta đã tiếp cận và theo đuổi Mona, bằng nhiều phương thức dụ dỗ và cưỡng ép, để có được sự đồng thuận của gia đình cô và lấy cô. Cô gái trẻ Mona, vốn sống thoải mái và bình yên trong nếp sống một gia đình trung lưu tiểu tư sản, buộc phải dừng việc học đại học để di chuyển lên Cairo sinh sống với Hisham sau khi anh ta thăng chức. Thiếu kinh nghiệm va vấp với cuộc đời, Mona dần phát hiện cuộc hôn nhân với Hisham không đẹp đẽ như những ca từ trong bài hát của ca sĩ nổi tiếng Abdel Halim mà cô luôn mê đắm. Cô nhận ra mình không hơn gì một món đồ trang sức, một công cụ để anh ta từng bước “chinh phục” được những nấc thang cao hơn trên hành trình giành giật lấy địa vị và quyền lực anh ta mong muốn. Trước mặt sếp và những nhân vật máu mặt, Hisham luôn tỏ ra nịnh bợ và xun xoe nhưng với cô, anh ta luôn tìm cách thao túng và khống chế. Thậm chí, anh ta còn lợi dụng các mối quan hệ bạn bè của cô khi cô quay lại trường đại học để theo dõi và bắt bớ các sinh viên có lập trường chỉ trích chế độ Sadat sau vụ biểu tình bánh mì năm 1977 (1). Một cảnh quay rất đặc sắc diễn tả sự hám quyền và cơ hội của Hisham: một chính trị gia có tiếng mở một bữa tiệc xa hoa đầu năm mới với đủ khách mời và đồ ăn Pháp (một bức chân dung điển hình về đời sống hào nhoáng của tầng lớp thượng lưu Ai Cập thời kỳ mở cửa kinh tế Infitah của chế độ Sadat). Những vị khách máu mặt khác, bao gồm Hisham, vây quanh vị chính trị gia này, và chỉ có hai cử chỉ lặp lại là cười giả tạo và luôn gật đầu đồng tình, nói phụ họa cho quan điểm của ông ta. Vị chính trị gia này căm ghét các chính sách quốc hữu hóa dưới thời Nasser, cổ vũ các chính sách tư hữu hóa cho các nhà đầu tư nước ngoài vào kiểm soát các lĩnh vực quan trọng thời Sadat, lên án công nhân ngày nay “lười biếng” và “nói chuyện chính trị nhiều”. Ông ta còn mỉa mai công trình đập Aswan xây dưới thời Nasser là vô dụng và ngay lập tức Mona, vốn có cha là kỹ sư tưới tiêu, phản đối quan điểm ông ta. Nhưng rốt cục cô chỉ đón nhận thái độ giễu cợt của gã chính trị gia và sự hoảng hốt, giận dữ của Hisham.Khi được phỏng vấn về bộ phim, đạo diễn Mohamed Khan đã đưa ra quan điểm: “Tôi muốn diễn tả rằng, người phụ nữ này kết nối về mặt cảm xúc – một cách đầy hãi hùng – với người đàn ông này. Vậy hẳn là phải có thứ gì đó kết nối họ, thứ gì đó hủy hoại ý thức chính họ”. Đi qua từng lớp lang kịch bản và diễn biến tâm lý nhân vật trong cuộc hôn nhân ác mộng này, người xem dần nắm được “mẫu số chung” của hai nhân vật này: Hisham tìm thấy ở Mona một người phụ nữ – “một con mồi” dễ dàng nghe theo và phục tùng anh ta; trong khi Mona tìm thấy ở Hisham một người đàn ông “quyền lực” mà ảnh hưởng của gã loại bỏ bất kỳ khó khăn và cản trở trong cuộc đời cô, đưa cô trở lại nếp sống được bao bọc mà cô vốn quen khi sống với gia đình.Trong quá trình leo thang quyền lực của Hisham, có hai sự kiện đã ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống gia đình và công việc của hắn, mở ra sự nứt gãy và sụp đổ hoàn toàn địa vị hắn dày công mưu tính. Sự kiện đầu tiên là việc Mona sảy thai, khép lại tương lai mà Hisham đã vẽ ra cho gia đình hắn. Chi tiết này cũng là cách Mohamed Khan ám chỉ sự tan vỡ của giấc mơ một thế hệ người dân Ai Cập và lý tưởng chính trị của họ. Một thế hệ luôn khao khát độc lập, tự do và tự chủ chính trị, khát vọng thống nhất các dân tộc Ả Rập thời Nasser. Sự kiện thứ hai là Cuộc biểu tình bánh mì năm 1977 sau khi chế độ Sadat gỡ bỏ trợ cấp giá các mặt hàng thiết yếu. Những lời thoại trong kịch bản của Raouf Tawfik đã nắm bắt chuẩn xác ngòi nổ sự kiện và sự hỗn mang lúc bấy giờ: “Không phải họ nói tất cả sẽ trở nên giàu có sao? Tại sao họ lại làm như vậy? Người nghèo giờ phải sống sao đây?”. Sau “chiến thắng” trong cuộc chiến tranh với Israel năm 1973 được truyền thông nhà nước Ai Cập tích cực tô vẽ (trong khi thực tế những sai lầm của Sadat trong chiến dịch Abirey Halev đã đảo ngược thế thắng ban đầu của Ai Cập), chế độ Sadat hứa hẹn các chính sách mở cửa kinh tế sẽ đem lại sự thịnh vượng và giao thương thuận lợi, mà thực chất chỉ càng khoét sâu hơn vào khoảng cách phân hóa giàu nghèo, mang đến sự giàu có cho một số ít kẻ có quyền. Cuộc biểu tình bánh mì năm 1977 đánh dấu một thất bại lớn của cải tổ kinh tế thời Sadat khi đã giáng vào miếng cơm manh áo của tầng lớp lao động. Chế độ Sadat đã đổ tội cho “công nhân, sinh viên, trí thức, cộng sản kích động biểu tình”, và trong phim, lực lượng cảnh sát gồm Hisham đã nhiệt tình tiến hành bắt bớ người dân bừa bãi trên diện rộng để khép tội “lật đổ chính quyền”. Thế nhưng dưới áp lực của dư luận (2), chính quyền Ai Cập đã phải giải quyết các vụ bắt bớ oan sai và đó cũng là viên đạn chí tử kết liễu sự nghiệp của Hisham. Sự điên loạn và hoang tưởng của Hisham sau khi bị nhà nước “thí tốt” cũng gần như mô phỏng sự gia tăng đàn áp những người phản đối chính quyền và bám víu quyền lực những năm tháng cuối cùng của tổng thống Sadat. Quyền lực Hisham có được (cả trong áp chế đời sống gia đình lẫn khủng bố và bắt người dân quy phục) là thứ phù du và dễ sụp đổ, tựa như thế giới vật chất xa hoa mà giả tạo dưới thời kinh tế mở cửa Infitah.Thời điểm bộ phim được trình chiếu tại Liên hoan phim Moscow, nam diễn viên Robert De Niro, đứng đầu ban giám khảo, đã hết lời ca ngợi bộ phim và màn diễn xuất của nam diễn viên Ahmed Zaki trong vai Hisham (3). Trong một cuộc bầu chọn của các nhà phê bình Ai Cập về những viên ngọc của nền điện ảnh nội địa, “Vợ một người đàn ông quyền lực” đã đứng ở vị trí 30 trong số 100 phim xuất sắc nhất được lựa chọn.Chú thích:(1) Bối cảnh cuộc biểu tình bánh mì: Thời điểm năm 1977 là thời điểm Ai Cập bị kiệt quệ và nợ nần sau hai cuộc chiến tranh năm 1967 và năm 1973 với Israel. Ngân sách nhà nước vừa căng mình chi tiêu một khoản khổng lồ cho quốc phòng, vừa duy trì các chính sách trợ cấp giá của chế độ Nasser trước đây. Các chính sách trụ cột rất được lòng dân thời Nasser, mà được gọi là “kinh tế đạo đức” (moral economy), gồm trợ cấp giá gần hai mươi mặt hàng thiết yếu, tuyển dụng toàn bộ sinh viên đại học vào các vị trí công chức nhà nước và đảm bảo giáo dục miễn phí, tiếp tục được chế độ Sadat duy trì để nhận được sự ủng hộ của tầng lớp lao động và dân nghèo. Tuy nhiên, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã yêu cầu chế độ Sadat phải đáp ứng các yêu cầu về tư nhân hóa và xóa trợ cấp giá để nhận được khoản vay. Chính quyền Sadat (1) đã quyết định gỡ bỏ trợ cấp giá và ngay lập tức người dân chứng kiến giá cả các mặt hàng tăng vọt, đặc biệt là giá của bánh mì, đồ ăn thiết yếu nhất với người dân Ai Cập, dẫn đến Cuộc nổi dậy bánh mỳ thời điểm tháng 9/1977. Dân chúng, đặc biệt là công nhân và sinh viên, bất mãn sâu sắc với chế độ Sadat, phần vì cảm tình quý mến với thời kỳ Nasser vẫn hiện hữu rất rõ, phần vì họ ác cảm sâu sắc với đám cưới xa hoa được tổ chức đầu năm giữa con gái của Sadat với con trai của một triệu phú – biểu hiện của khoảng cách phân hóa giàu nghèo đang ngày càng khoét rộng trong xã hội. Người dân ở một loạt đô thị lớn đổ ra đường biểu tình (chính sách bãi bỏ trợ cấp giá được đưa ra đúng vào thời điểm sinh viên vào học nên càng dẫn đến đông người tham gia) để phản đối các chính sách mà họ cho là bảo vệ đặc quyền đặc lợi tầng lớp giàu có và sự thối rữa của chế độ.(2) Thực tế Tòa án Ai Cập tìm thấy phần lớn những người bị bắt bớ đều là oan sai và vô tội và kết luận là không thể nào có ai kích động người dân tiến hành một cuộc biểu tình chống lại chính sách bãi bỏ trợ cấp giá trong khoảng thời gian ngắn vậy.(3) Mặc dù vai diễn của Ahmed Zaki là một tên cảnh sát hám quyền, có phức cảm ưu việt, thủ đoạn, tàn nhẫn và sẵn sàng sử dụng bạo lực tra tấn với những người mình bắt bớ để đạt được mục đích và được đánh giá cao, thế nhưng nam diễn viên lại là người có tính cách khá đối nghịch với nhân vật. Trong một cảnh quay khi tên cảnh sát Hisham tát một người phục vụ hắn và nghi ngờ người phục vụ lấy trộm, Zaki đã làm ngã nam diễn viên đóng vai người phục vụ. Ngay lập tức sau khi xong cảnh quay, Zaki đã đến xin lỗi nam diễn viên đó, ôm lấy ông và suýt khóc. Thậm chí Zaki ngày nào cũng xin lỗi nam diễn viên đó cho đến khi kết thúc quay phim, đến mức nam diễn viên đóng vai người phục vụ phải nói: “Anh Ahmed này, tôi thề là tôi không buồn giận gì, đây là công việc mà”.Ahmed Zaki trước đó cũng đóng vai chính trong một bộ phim mà Hội từng giới thiệu, “Người vô tội” (1986) của Atef El-Tayeb, trong vai một chàng trai nhập ngũ làm cảnh vệ tại trại giam những người chống chế độ Sadat và dần nhận thức vị trí của mình như công cụ của chính quyền để đàn áp những người dân vô tội: https://www.facebook.com/RedefineTheClassics/posts/1221740433290796Link phim với phụ đề tiếng Anh: https://tinyurl.com/3eb5eby7Nguồn tham khảo và lược dịch:Andeel. “Mohamed Khan: In Your Face, Sadness.” Mada Masr, đăng ngày 29 tháng 7, 2016. https://www.madamasr.com/…/mohamed-khan-in-your-face…/.Youssef, Adham. Egypt’s Cinematic gems: An important man’s wife, đăng ngày 18 tháng 10, 2014. https://www.madamasr.com/…/egypts-cinematic-gems-an…/.https://fan.elfagr.org/4315667https://www.cinematechhaddad.com/Derasat/MKhan/Khan_11.HTM