Trước Cách mạng năm 1979, điện ảnh Iran đặc trưng bởi hai dòng phim. Dòng phim đầu tiên là dòng phim thương mại Film-Farsi, nổi tiếng với khán giả bởi phong cách vay mượn từ các yếu tố cường điệu, âm nhạc, nhảy múa và tình cảm của các phim Bollywood Ấn Độ. Thể loại Film-Farsi thường bị chỉ trích nặng nề bởi giới nghiên cứu và phê bình trong nước như những phim rẻ tiền và thiếu giá trị điện ảnh. Trước sự chiếm ưu thế của Film-Farsi, một nhóm các nhà làm phim trẻ Iran đã khai sinh ra dòng phim thứ hai – “Điện ảnh thay thế”, với những tác phẩm chú trọng tính hiện thực và khủng hoảng trong lòng xã hội Iran. Cũng giống như nhiều quốc gia đã và đang trong quá trình thoát khỏi các chế độ thực dân với một trật tự thế giới mới sau Thế chiến thứ hai, các nhà làm phim trẻ Iran bấy giờ chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các phong trào phản văn hóa, tư tưởng tả khuynh, phong trào chống đế quốc và làn sóng dân tộc chủ nghĩa đang lan rộng trong các nước thuộc thế giới thứ ba.Tình hình Iran những năm 60 và 70 cũng có bối cảnh đặc thù để những bức bối xã hội được truyền tải ngày càng rõ nét và trọng tâm trong dòng Điện ảnh thay thế: cuộc đảo chính năm 1953 lật đổ Thủ tướng được bầu dân chủ Mohammad Mosaddegh dàn dựng bởi Mỹ và Anh đã đưa công luận Iran có cái nhìn đầu tiên với chủ nghĩa đế quốc Mỹ. Chế độ quân chủ Shah do Mỹ hậu thuẫn hà khắc và đàn áp dân chúng tàn bạo với bộ máy cảnh sát mật SAVAK, cộng hưởng bởi thất bại của cuộc Cách mạng trắng năm 1963 nhằm hiện đại hóa đất nước nhưng ngày càng khoét sâu khoảng cách giàu nghèo và đẩy nhiều người dân nông thôn vào tình trạng bần cùng tuyệt vọng, đã khiến bất mãn và hận thù của dân chúng với chế độ dâng cao. Chính từ bối cảnh căng thẳng trước cách mạng năm 1979, một nhóm các nhà làm phim trẻ trên tinh thần phê phán dòng phim chủ lưu Film-Farsi và ngày càng kết nối mạnh mẽ với không gian văn hóa và nghệ thuật quốc tế, đã tạo dựng nên một làn sóng điện ảnh mới ở Iran phản ánh không khí chính trị của thời đại với những cách tân và thử nghiệm nghệ thuật đáng kể. Phần lớn các nhà làm phim trụ cột của Điện ảnh thay thế đều được học bài bản về điện ảnh, nghệ thuật và các lĩnh vực khác ở nước ngoài: Sohrab Shahid-Saless học làm phim ở Vienna và Paris; Dariush Mehrjui học chuyên ngành Điện ảnh ở Trường đại học California dưới sự hướng dẫn của nhà làm phim huyền thoại Jean Renoir; Parviz Kimiavi học làm phim và nhiếp ảnh ở Pháp,… Các tác phẩm của họ, hoặc phản ánh hiện thực Iran trước năm 1979, hoặc trở về với quá khứ và truyền thống của Iran để vun đắp một ý thức tập thể và một hình dung về Iran thoát khỏi bạo quyền áp bức và chủ nghĩa đế quốc.Hội những người thích phim Kinh điển đã từng giới thiệu và làm phụ đề tiếng Việt cho không ít các tác phẩm điện ảnh Iran trước năm 1979. Trong bài viết trước, Hội đã giới thiệu 5 tác phẩm đặc sắc của điện ảnh Iran tiền cách mạng (https://www.facebook.com/share/p/1DjCz7tyQ7/). Trong phần 2 này, Hội sẽ tiếp tục giới thiệu thêm 5 tác phẩm tiêu biểu và có giá trị về tư tưởng và nghệ thuật của Iran trước cách mạng năm 1979.6. ĐÊM HÔM MƯA (ون شب که بارون اومد, The night it rained, đạo diễn Kamran Shirdel, 1967)“Đêm hôm mưa” của Kamran Shirdel là một trong những tác phẩm rường cột của điện ảnh Iran, kể về câu chuyện anh hùng của một cậu bé được cho là đã dừng thành công con tàu chở khách trong một đêm mưa. Bộ phim tài liệu đi sâu khám phá cách sự thật bị bẻ cong và những hệ quả khi câu chuyện thay đổi liên tục trước lời kể của các bên khác nhau: biên tập viên các tờ báo, Thống đốc tỉnh, người dân làng, nhân viên đường sắt,… và chính cậu bé. Mỗi bên đều có thể cung cấp thông tin đồng tình hoặc phủ nhận lẫn nhau về cùng một buổi tối định mệnh hôm đó. Xuyên suốt hành trình vén màn sự thật, đoàn phim bắt gặp rất nhiều nội dung tương phản giữa các câu trả lời, và việc xếp đặt chúng cạnh nhau càng làm nổi bật ý đồ giễu cợt của Kamran Shirdel trong khi vẫn giữ nguyên bí ẩn với câu hỏi: Có phải cậu bé là người đã đốt chiếc áo khoác của mình một cách kỳ diệu vào buổi tối mưa tầm tã đó để ra hiệu cho đoàn tàu dừng lại vì phần nền bên dưới đoạn đường ray phía trước đã bị cơn lũ cuốn trôi? Mặc cho thôi thúc muốn khám phá ra chân tướng càng lúc càng mãnh liệt, người xem lại phải tiếp cận những “sự thật” được vẽ ra bằng những mấu nối lỏng lẻo giữa các sự kiện, những mâu thuẫn trong một đất nước bước vào giai đoạn bùng nổ công nghiệp như Iran lúc đó, sự đứt gãy trong mối liên kết thành thị – nông thôn và bất bình đẳng xã hội khi lịch sử được định nghĩa bởi những người có đủ điều kiện để viết lại nó. Bị cấm chiếu vào thời điểm ra mắt, “Đêm hôm mưa” xuất hiện trở lại tại Liên hoan phim Tehran lần thứ ba năm 1974 và nhận giải thưởng tác phẩm hay nhất, trước khi chính quyền khai tử bộ phim một lần nữa.7. MỘT SỰ VIỆC NHỎ (یک اتفاق ساده, A Simple Event, đạo diễn Sohrab Shahid Saless, 1973)Một cậu bé sống cùng gia đình bên bờ biển Caspi. Ở trường, cậu không học bằng bè bạn và suýt bị đuổi học. Ngoài việc học, cậu giúp bố mình đánh bắt cá bất hợp pháp để kiếm sống, và chăm sóc người mẹ ốm yếu nằm ở nhà.Đạo diễn Sohrab Shahid-Saless đã bí mật quay “Một sự việc nhỏ” bằng đội ngũ rất ít người và kinh phí hạn hẹp vốn được Tổ chức phim quốc gia (Sazman-e Cinemaie Keshvar) cấp cho ông để làm các phim ngắn. Là một người hâm mộ đại văn hào Chekhov, đạo diễn Saless đã chọn quay phim ở Bandar Shah vì địa điểm quay có bầu không khí “rất tựa nước Nga” và vì khu vực đó ở phía cuối đường ray tàu, một ngõ cụt, tựa như cuộc đời các nhân vật trong phim. Ông cũng đã chọn Mohammad Zamani, một người chưa từng đến rạp chiếu phim, để đóng vai cậu bé trong phim, và người xem có thể cảm nhận sức nặng của thế giới và cuộc đời đang đè lên đôi vai mảnh dẻ của cậu bé. Các nhân vật trong phim gần như ít giao tiếp và bộc lộ cảm xúc; các sự kiện trong phim cũng diễn ra lặng lẽ, không kịch tính, không cao trào; đến mức “sự việc nhỏ” mà tiêu đề phim nhắc đến cũng không rõ thực sự là sự kiện nào: sự qua đời của người thân hay những âm thanh thường ngày của tiếng dế kêu. Vậy mà sự tiết chế tối giản của tác phẩm vẫn để lại những cảm xúc cuộn trào trong khán giả xem phim.Điện ảnh của Saless đặc trưng bởi phong cách tựa phim tài liệu quan sát, nhiều khoảng lặng, máy quay cố định, hạn chế sử dụng cận cảnh và biên tập phim thông thường, làm việc với các diễn viên không chuyên trong khuôn khổ một kịch bản tiết chế lời thoại. Mặc dù tác phẩm “Một sự việc nhỏ” của ông nhận được nhiều khen ngợi của giới chuyên môn khi trình chiếu tại Liên hoan phim Tehran nhưng sau đó, Saless sống một cuộc đời vật lộn với đói nghèo, bệnh tật và kiểm duyệt, buộc ông phải tha hương sang Đức và qua đời ở Mỹ. Ông luôn khắc họa thế giới trong phim của mình như cách ông nhìn nó, đầy những xa cách và ghẻ lạnh. Trong góc nhìn của ông, khán giả điện ảnh là những bệnh nhân quá quen thuộc với những tiện nghi, an ủi giả tạo mà điện ảnh chủ lưu bày ra; và tác phẩm của ông là một thứ thuốc đắng. Thứ thuốc đắng đó có một ảnh hưởng sâu rộng trong giới làm phim Iran, từ Abbas Kiarostami đến Mohammad Ali Talebi đều chịu ảnh hưởng ít nhiều từ ông.8. NGƯỜI LẠ VÀ MÀN SƯƠNG (غریبه و مه, The Stranger and the Fog, đạo diễn Bahram Beyzai, 1974)Khi “Người lạ và màn sương” được trình chiếu tại Liên hoan phim Iran năm 1974, giới phê bình đã ca ngợi sự khéo léo về mặt kỹ thuật của phim, nhưng bối rối vì nội dung phim “khó hiểu”. Đặt trong bối cảnh lúc bấy giờ khi ý thức hệ tả khuynh đóng vai trò chủ đạo trong không gian phê bình điện ảnh vốn chuộng các phim tự sự đưa ra những phê bình rõ ràng về xã hội và chính trị, phản ứng của cộng đồng chuyên môn với một trong những phim đầu tay của Beyzai là không khó hiểu. Thế nhưng nhìn nhận lại, “Người lạ và màn sương” có lẽ là một viên ngọc quý bị hiểu lầm của điện ảnh Iran tiền cách mạng.Không gian phim diễn ra ở một làng quê ven biển phía Bắc Iran luôn phủ bởi sương mù. Rana đã đợi suốt một năm để chờ người chồng mất tích ở biển trở về. Khi một chiếc thuyền cập bờ, dân làng phát hiện người trên thuyền không phải chồng của Rana mà là một người lạ bị thương và mất trí nhớ tên Ayat. Sau những ngập ngừng ban đầu, dân làng cho phép Ayat ở lại làng, với một điều kiện là phải cưới một cô gái bản địa. Ayat đã chọn Rana, và chứng kiến một loạt thử thách và phản ứng dữ dội từ cánh đàn ông ở đây. Nguy hiểm tiếp tục rình rập khi xuất hiện ngày càng nhiều người đàn ông trong bộ đồ đen từ những con thuyền cập vào bờ.Logic của phim dựa trên chính những cơn ác mộng mà đạo diễn Beyzai trải qua, nhưng các lựa chọn sáng tạo trong phim hoàn toàn là chủ ý rõ ràng của ông. Giới phê bình lúc bấy giờ so sánh “Người lạ và màn sương” với các tác phẩm của Ingmar Bergman (sự hiện thân của cái chết trong phim giống tác phẩm “Phong ấn thứ bảy”), của Sergei Parajanov (qua các yếu tố tục lệ đan dày trong phim) và của Akira Kurosawa (trận chiến cao trào trong mưa giống như tri ân phim “Bảy Samurai”). Thế nhưng nhìn nhận “Người lạ và màn sương” giống như một chuỗi ảnh hưởng của điện ảnh nước ngoài là một nhận định thiển cận. Beyzai không chỉ là một nhà làm phim mà còn là một nhà đạo diễn sân khấu, nhà soạn kịch và nghiên cứu về kịch quan trọng nhất của Iran. “Người lạ và màn sương” sử dụng một cách thuần thục và sống động các loại hình biểu diễn nghệ thuật và kịch truyền thống, từ kịch nghệ Ta’zieh (một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống của Iran, thường được biểu diễn bởi người Hồi giáo Shia để tưởng nhớ sự tử vì đạo của Imam Hussein ở trận Karbala), biểu diễn kể chuyện Naqqali (tái hiện các huyền thoại hoặc sử thi), kịch Taqlid (một hình thức nghệ thuật sân khấu biếm họa và ứng biến) đến nghệ thuật múa rối Kheymeh-shab-bazi. Tinh thần kịch nghệ bao trùm lấy “Người lạ và màn sương” qua những lời thoại hùng hồn, chuyển động được biên đạo và những hành động có tính ước lệ của nhân vật: ví dụ, trong trận chiến dưới mưa, sau khi từng kẻ thù bị Ayat kết liễu, dân làng lại vây lấy và dìm xuống đầm lầy như một nghi lễ đảm bảo cho đất phì nhiêu tươi tốt.Qua “Người lạ và màn sương”, Beyzai đã trình diễn trước khán giả một thử nghiệm điện ảnh táo bạo mà vô cùng thành công trong việc suy xét các mối quan tâm xã hội hiện đại dưới sự pha trộn nhuần nhuyễn và cao tay các loại hình nghệ thuật bản địa truyền thống với điện ảnh – một loại hình thường gắn liền với chủ nghĩa hiện thực (đối với Beyzai, kịch nghệ phương Đông tập trung vào “các sự thật căn bản” hơn là “hiện thực hữu hình”, khiến nó vượt qua các tiêu chuẩn của chủ nghĩa hiện thực). Phương thức tiếp cận và kết hợp nghệ thuật truyền thống trong phim ông không chỉ dựa vào biên đạo mà còn qua dàn cảnh tinh tế và sử dụng rất hiệu quả ống kính tiêu cự dài. Không chỉ các loại hình nghệ thuật được hòa trộn, mà kể cả các yếu tố văn hóa và tôn giáo cũng được kết hợp tự do khéo léo trong phim, tạo cảm giác không gian phim không gắn chặt cụ thể hay khép kín với một vùng miền nào ở Iran, từ các yếu tố Hồi giáo, Công giáo đến phương ngữ các nhân vật sử dụng trong phim. Giống như một số tác phẩm điện ảnh và văn học cùng thời, “Người lạ và màn sương” nắm bắt rất tài tình bầu không khí chính trị tù đọng và nặng tính nghi thức những năm 70 ở Iran qua hình ảnh một làng quê đánh cá bị giày vò bởi đói nghèo và nỗi lo âu thường trực. Một nỗi sợ tập thể với những đối tượng không rõ từ bên ngoài, không chỉ là trạng thái tinh thần của các nhân vật trong phim, mà còn là triệu chứng của cả một xã hội đã định hình và có lịch sử bị đảo loạn, giật dây – bởi các thế lực ngoại bang. Bên cạnh đó, bức chân dung những người phụ nữ trong phim cũng là một đột phá của điện ảnh tiền cách mạng Iran, khi họ hoàn toàn tự chủ khát vọng và ý thức của mình.Bạn đọc tham khảo thêm phân tích về sự nghiệp đạo diễn Beyzai mà Hội từng viết: https://www.facebook.com/share/p/1FXiNDHE8D/9. BIÊN BẢN (گزارش, The Report, đạo diễn Abbas Kiarostami, 1977)“Biên bản” có lẽ là một trong những phim ít được biết đến nhất trong sự nghiệp của Kiarostami, một phần vì tác phẩm được ra mắt vào những năm tháng cuối cùng của chế độ Shah, thời điểm ngập tràn những cuộc đình công, biểu tình và bạo lực trước khi diễn ra cách mạng năm 1979 – hoàn toàn không phải là lúc để điện ảnh trở thành mối quan tâm lớn trong công luận. Nhân vật trung tâm trong “Biên bản” là một cán bộ thuế, sống với mức lương bèo bọt không thể trả nổi tiền thuê nhà và đối mặt với những cáo buộc sách nhiễu và đòi hối lộ từ các hộ kinh doanh. Cả hai mặt đời sống của anh ta đều đánh dấu bởi những kết nối hời hợt và lãnh cảm: với đồng nghiệp tại cơ quan là những buổi tối ở sòng bạc để duy trì quan hệ thăng tiến; với vợ là những áp đặt gia trưởng và kiêu hãnh để níu kéo cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Đạo diễn Kiarostami đã diễn giải về nhan đề phim: “Tôi đặt tên phim là “Biên bản” vì tôi muốn làm một dạng ký sự về đời sống thủ đô Tehran những năm tháng trước Cách mạng, về áp lực nặng nề đè lên cuộc sống mỗi người, những vấn đề tài chính tiền nong và thị trường chợ đen lúc bấy giờ”. Đề tài trong “Biên bản” về cuộc sống một gia đình trung lưu có thể nói là một dạng “của hiếm” trong chính điện ảnh Iran tiền cách mạng, vốn chủ yếu xoay quanh thế giới nửa mộng tưởng của những nhân vật chính diện đến từ tầng lớp thấp nhưng vẫn đầy lạc quan; hoặc như đa số tác phẩm làn sóng mới của điện ảnh Iran và kể cả các phim trong sự nghiệp của Kiarostami, tập trung khai thác bối cảnh nông thôn, làng quê hoặc trường học; và phim có ảnh hưởng lớn đến rất nhiều đạo diễn Iran hậu cách mạng (tiêu biểu là Asghar Farhadi).Ngay từ đầu phim, người xem đã thấy cận cảnh danh đề phim đang được đánh trên một mẩu giấy của máy đánh chữ, dự báo trước một thái độ lạnh lùng của đạo diễn Kiarostami được duy trì xuyên suốt phim, giữ khoảng cách khỏi bất kỳ nhượng bộ nào để phim phải rơi vào tình trạng kịch tính hóa hoặc giáo huấn đạo đức. Dưới lưỡi dao mổ xẻ sắc lẹm của Kiarostami, thật không khó để nhận thấy những “tương đồng” của tình tiết phim với cuộc hôn nhân rơi vào khủng hoảng của đạo diễn lúc bấy giờ mà cuối cùng kết thúc trong ly hôn. Bản thân Kiarostami, trong các cuộc trò chuyện với nhà phê bình phim Godfrey Cheshire, đã nói về nhân vật Firuzkui – cán bộ thuế trong phim cùng những khó khăn, chật vật trong cuộc sống anh ta như “bức chân dung tự họa” của chính nhà làm phim, “một khắc họa xẻ rạch về sự nhu nhược cá nhân hủy hoại mạng lưới quan hệ công việc và gia đình vốn mong manh”. Một tấm gương soi chiếu sống động những dồn nén xã hội và hỗn loạn chính trị mở ra cuộc cách mạng 1979 ở sự sục sôi sáng tạo của một người nghệ sĩ, nhà phê bình Nima Hassani-Nasab đã nói về “Biên bản”: “Các nhân vật trong phim luôn bị giằng xé giữa khát khao nổi dậy một mặt, và sự hèn nhát, chây ì ở mặt còn lại. Những mâu thuẫn này đẩy họ vào tình trạng bất mãn và căm thù chính bản thân mình và vòng tròn cuộc sống lặp đi lặp lại của họ”.10. BÓNG ĐÊM DÀI TRONG GIÓ (سایه های بلند باد, Tall Shadows of the Wind, đạo diễn Bahman Farmanara, 1979)Được chuyển thể từ truyện ngắn “Người vô tội đầu tiên” của nhà văn Houshang Golshiri, một nhà văn Iran nổi tiếng và có thời gian bị bắt vào tù năm 1962 vì liên đới đến các thành viên của Đảng Tudeh – Đảng Cộng Sản Iran, bộ phim “Bóng đêm dài trong gió” ra mắt đúng thời điểm cao trào cuộc cách mạng năm 1979 và khiến đạo diễn Farmanara không được làm bất kì phim nào trong suốt hai thập kỷ. Sử dụng yếu tố biểu tượng không chút kiêng nể là con bù nhìn rơm trên cánh đồng do người dân dựng lên để bảo vệ mùa màng – ám chỉ chính quyền, sau đó quay ra khủng bố người dân làng mỗi khi đêm xuống, bộ phim kinh dị này khai thác đề tài mối quan hệ người dân – quyền lực và sự mị dân đã bị cả chế độ quân chủ Shah và chế độ cộng hòa Khomeini cấm chiếu.“Bóng đêm dài trong gió” mở ra với hình ảnh người lái xe Abdullah đến chỗ con bù nhìn rơm rồi vẽ mắt mũi và đội mũ lên cho nó, ngầm ý hoặc đây là một hình thức “người hóa” chính quyền (và sau đó là những thảm họa đi kèm), hoặc “giải thiêng” chế độ (và cũng gắn liền với sự nổi giận đáp trả). Ngay sau hành động đó của Abdullah là một chuỗi những hiện tượng kỳ quái và khó lý giải, kèm theo không khí căng thẳng và ngột ngạt của một cuộc bố ráp và tra tấn vô hình diễn ra tại ngôi làng anh sống (gợi nhắc đời sống xã hội Iran bị kiểm soát bởi lực lượng an ninh SAVAK tàn bạo, là tai mắt chế độ Shah). Những tiếng bước chân trong đêm, một người phụ nữ lên cơn tâm thần nhìn thấy đầu lâu bên cạnh con bù nhìn, một người đàn ông bất ngờ bị “truy lùng” bởi con bù nhìn và lên cơn động kinh, một người phụ nữ sẩy thai. Đỉnh điểm của chuỗi sự kiện rùng rợn là Nargess, hôn thê sắp cưới của Abdullah mất tích và cả làng phải đi tìm. Thông qua các tình tiết kinh dị, Farmanara không chỉ phản ánh xã hội Iran ở một giai đoạn đầy biến động và đứng trước bước ngoặt lịch sử (và cũng là sự thật của các chính quyền trên thế giới), ông còn mở ra niềm tin về một dân tộc tìm lại sức mạnh nội tại của mình và thoát khỏi u mê, điều mà không chỉ đặc thù với nhân dân ông ở thời điểm cụ thể trước cách mạng 1979, mà với tất cả người dân trên thế giới trong suốt tiến trình lịch sử, qua dòng chữ trên trang giáo án cuối phim:“Biển cả ghen tị với độ sâu của nước giếng mà anh vẫn uống”.Nguồn tham khảo và lược dịch:Amir Hossein Siadat. 2023. “A Face in the Crowd: Ritual, Mythological and Political Contexts in Stranger and the Fog – Senses of Cinema.” Sensesofcinema.com. November 5, 2023. https://www.sensesofcinema.com/…/a-face-in-the-crowd…/.Ehsan Khoshbakht. 2026. “A Simple Event (Sohrab Shahid Saless, 1973).” Blogspot.com. April 19, 2026. https://notesoncinematograph.blogspot.com/…/simple….“Gozaresh.” 2019. SABZIAN.BE. 2019. https://www.sabzian.be/film/gozaresh.Hassannia, Tina. 2011. Review of The Report | Abbas Kiarostami. In Review Online. August 22, 2011. https://inreviewonline.com/2011/08/22/the-report/.“The Stranger and the Fog (1974): Bahram Beyzaie’s Fusion of Ritual and Modernism.” 2026. Iran Zamin Cinema. January 18, 2026. https://iranzamincinema.com/…/the-stranger-and-the-fog…/