Năm 1965, điện ảnh Romania thời kỳ cộng sản đã tạo được tiếng vang với khán giả thế giới khi đạo diễn Liviu Ciulei chiến thắng giải thưởng Đạo diễn xuất sắc nhất tại Liên hoan phim Cannes với tác phẩm “Khu rừng hành quyết” (“Forest of the Hanged”/ “Pădurea spânzuraților”), một tác phẩm khắc họa bầu không khí hoang hoải, cùng kiệt của đời sống con người dưới chế độ đế quốc Áo – Hung trong thế chiến thứ nhất. Hơn ba thập kỷ sau, con trai ông, Thomas Ciulei, vẫn tiếp tục đi theo con đường làm phim của cha, nhưng ở một thời kỳ mới với chế độ mới trong nước hoàn toàn khác biệt với thời đại của cha mình. Tốt nghiệp làm phim từ các trường điện ảnh ở Munich và New York, Thomas Ciulei đã hướng góc nhìn trong một số phim tài liệu ông làm từ năm 1995 đến 2008 về phía tầng lớp bấp bênh (precariat class), một tầng lớp được sản sinh mạnh mẽ ở Romania nói riêng và các nước Đông Âu nói chung trong giai đoạn chuyển giao sang nền kinh tế tân tự do thời kỳ hậu cộng sản.Tầng lớp bấp bênh đã được nhà xã hội học người Anh, Guy Standing, định nghĩa là những người dân không có trụ cột ổn định và bị đẩy vào tình trạng sống bấp bênh bởi sự áp dụng các nguyên lý của hệ thống tân tự do như “cạnh tranh”, “chế độ nhân tài” và “tính linh hoạt”. Đặc trưng của tầng lớp bấp bênh được thể hiện ở tình trạng chạy ăn từng ngày, tính cơ hội (sẵn sàng chấp nhận những gì mà thị trường mang lại và không có danh tính nghề nghiệp rõ ràng) và thiếu mạng lưới hỗ trợ (gia đình, trợ cấp nhà nước khi cần thiết,…). Khi chế độ cộng sản chấm dứt ở Romania, một phần lớn người dân trong nước bị đẩy ra rìa xã hội và bị bỏ mặc bởi nhà nước tân tự do mới thiết lập cũng như truyền thông dòng chính (mà chủ yếu chỉ quan tâm đến tình trạng khốn cùng của họ). Các bộ phim tài liệu của Thomas Ciulei có thể coi là công cụ để giúp khán giả quan sát và thâm nhập vào thực tại thời kỳ chuyển giao này trong lòng xã hội Romania. Trong cuốn sách “The Birth of Democratic Citizenship. Women and Power in Modern Romania” (Nasterea cetateniei democratice. Femeile si puterea in Romania moderna), hai nhà xã hội học Mihaela Miroiu và Maria Bucur đã chỉ ra rằng vào thập niên 90 và những năm 2000, Romania tiến hành tư hữu hóa trên diện rộng khiến 52% dân số rơi vào nấc thang cận đói nghèo. Các công ty mới thành lập ưu tiên những công nhân không tham gia công đoàn cũng như lao động hợp đồng tạm thời, trong khi đó các hình thức trợ cấp thời kỳ cộng sản bị kết liễu. Trong giai đoạn từ 1989 đến 1996, chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ ở Romania thông qua tư nhân hóa các doanh nghiệp quốc doanh, với phương thức chủ yếu là giới quản lý định giá thấp các nhà máy và bán cho các công ty ma do chính họ sở hữu. Người lao động Romania đối diện với sự suy sụp nặng nề về kinh tế: sự bất ổn của thị trường việc làm cũng như mô hình sinh tồn mới của xã hội tư bản. Dần dần, tầng lớp bấp bênh thay thế tầng lớp lao động, và đó là những đối tượng chính trong bộ phim tài liệu “This Is It” (Asta e, 2001) của Thomas Ciulei.Với “This Is It”, Thomas Ciulei đưa người xem đến với cuộc sống ở thị trấn Sulina nằm ở đồng bằng sông Danube. Từng là một thị trấn giao thương sầm uất dưới chế độ cộng sản nhưng giờ đây Sulina ngày càng giống một thị trấn ma. Bộ phim tài liệu đã sử dụng cấu trúc đa tuyến tự sự để kể lại câu chuyện của ba nhóm nhân vật chính: cặp vợ chồng nông dân già thường xuyên say xỉn Toni và Varvara; cậu thanh niên trẻ Ionut hằng ngày kiếm sống bằng cách thu lượm kim loại phế thải và đồ sắt vụn ở các tàu đánh cá trong khi luôn khao khát thoát khỏi Sulina để sinh sống ở thủ đô Bucharest; hai thanh niên Nicu và Pal sinh tồn bằng các hình thức chăn nuôi và đánh bắt tự cung tự cấp. Các nhân vật trong phim của Ciulei như bị mắc kẹt lơ lửng trong một vòng lặp kỳ lạ, không thể và sẽ chẳng thể trốn thoát khỏi một thị trấn nhỏ suy tàn đã bị cơn bão phá sản và tư nhân hóa càn quét những năm 90. Thị trấn đó là nơi mà ký ức xã hội, mối quan hệ gia đình, tình đoàn kết và danh tính của người lao động ngày càng xói mòn khi tất cả mọi nhu cầu xã hội đều phải đặt sau lợi ích của các tập đoàn và giới tinh hoa, trong khi sự bất ổn công việc và tính cơ hội ngày càng lên ngôi. Cảnh quay gần cuối phim khi cậu thanh niên Ionut nằm trên giường, nhìn trừng trừng vô hồn vào hai bức tranh khỏa thân trên tường – sự tuyệt vọng và giận dữ của cậu ta sau khi cơ hội làm việc ở Bucharest sụp đổ, dường như mô phỏng một ý niệm mà nhà xã hội học Guy Standing sử dụng, đó là tình trạng bất an kinh niên (chronic insecurity) gắn liền với tầng lớp bấp bênh. Họ bị vong thân, tách rời khỏi sản phẩm lao động; luôn rối loạn, vô định và tuyệt vọng trong hành vi của mình, vì nỗi lo sợ đánh mất những gì họ có luôn thường trực trong họ. Qua hành trình của nhân vật Ionut mong muốn thoát khỏi thị trấn Sulina, đạo diễn Ciulei cũng muốn nói về hiện thực ký ức xã hội đang tan rã trong giới trẻ ở Romania. Ký ức ấy xuất phát từ ý niệm bản thân mình thuộc về một cộng đồng và được bồi đắp qua từng thế hệ, nhưng cộng đồng dân cư ở Sulina đã bị hủy hoại đột ngột bởi sự chấm dứt của chế độ cộng sản và sự chiếm ưu thế của trật tự kinh tế – xã hội tân tự do. Không còn lý tưởng để hướng đến, các nhân vật trong phim của Ciulei chỉ cảm thấy trống vắng ở một nơi từng có sự hiện diện của mục đích.Phương thức làm phim tài liệu của Ciulei trong các tác phẩm nói chung và trong “This Is It” nói riêng đặc trưng bởi sự chú trọng đến tính chiêm nghiệm, phản tư và các liên tưởng có tính thơ. Một mặt, Ciulei chủ ý lộ diện rõ vai trò nhào nặn ý nghĩa trong phim tài liệu của mình thông qua các trường cảnh có dàn dựng, cách thức tự sự và lời dẫn phim theo phong cách truyền thống hay các chi tiết thể hiện rõ quan hệ nhân quả, ngụ ngôn và các trật tự logic ẩn dụ. Một chi tiết điển hình để minh họa phong cách này là cảnh Ionut chỉ tay về phía nơi cậu tin là có những thành phố lớn của nước Mỹ như San Francisco, nhưng sau đó Ciulei biên tập một cảnh góc rộng liền sau của một cánh đồng đang cháy, khói che mờ đường chân trời. Sử dụng các tình tiết giàu tính liên tưởng và có chủ đích “can thiệp” như vậy, cụ thể trong cảnh vừa nhắc trên, để mô tả khát vọng của nhân vật chính bị “cản trở, che khuất”; nhưng bao quát hơn là cách để Ciulei đưa ra những lập luận và quan sát của riêng mình. Mặt khác, Ciulei lại rất ưa thích cách phối cảnh có độ sâu, cảnh quay dài, các kỹ thuật của điện ảnh quan sát và lối tự sự giản lược – dường như là cách để ông mời gọi khán giả suy ngẫm và phản tư sâu hơn về những lập luận ông dàn dựng trước đó. Sự phối hợp giữa hai cách thức thực hành làm phim tưởng như đối lập khi cùng khắc họa hiện thực lịch sử trong “This Is It” góp phần vừa chất vấn tính trung thực của hình ảnh, tính ảo ảnh của những trình hiện trong điện ảnh; vừa mở ra cho người xem một bức chân dung sống động và ám ảnh về hiện thực xã hội Romania dưới sự tác động của cơ chế kinh tế tân tự do – đầy khắc nghiệt nhưng Ciulei vẫn ghi lại những tia le lói của tình người và hy vọng.Hội đã từng có bài giới thiệu ngắn phim “Khu rừng hành quyết” (1965) của Liviu Ciulei: https://www.facebook.com/share/p/1dmJZHkggh/Nguồn tham khảo và lược dịch:Dragolea, Mihai. 2022. “Looking beyond the Margins. Thomas Ciulei and the Modernist Narrative Practices.” Ekphrasis. Images, Cinema, Theory, Media 27 (1): 107–22. https://doi.org/10.24193/ekphrasis.27.7