Bộ phim “Viên gạch và Tấm gương” (The Brick and the Mirror, خشت و آینه, 1964) của đạo diễn Ebrahim Golestan, một trong những phim đặt nền tảng cho Làn sóng điện ảnh mới Iran và mở lối cho các đạo diễn theo xu hướng hiện thực xã hội, kể về một người đàn ông lái taxi phải mang theo đứa trẻ sơ sinh mà hành khách bỏ trong xe và đối diện với cơn ác mộng hệ thống quan liêu giữa thủ đô Tehran, ra mắt đúng vào thời điểm tiến hành cuộc Cách mạng trắng của chế độ quân chủ Shah. Cho rằng những lạc hậu và đói nghèo của đất nước đến từ việc không có cấu trúc cơ sở hạ tầng giống như các nước phương Tây, chế độ quân chủ Shah đã tiến hành công cuộc “Nền văn minh vĩ đại” (Great Civilization) để đẩy mạnh hiện đại hóa Iran trên mọi phương diện. Dự án hiện đại hóa này trải rộng từ việc thực thi một nền giáo dục hiện đại với phương pháp tiếp cận thế tục, đưa phụ nữ xuất hiện trong nhiều dự án kinh tế – xã hội, Tây hóa trang phục người dân cho đến xây dựng một nền kinh tế hiện đại với phương tiện giao thông tân tiến. Các công trình của chế độ quân chủ Shah là sự gợi nhắc về quá khứ vĩ đại của đế chế Ba Tư và một tham vọng về tương lai đất nước sẽ huy hoàng hơn quá khứ, sẽ vượt xa những xã hội kiến tạo bởi cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa cộng sản. Sự ám ảnh với vẻ bề ngoài hiện đại của vua Mohammad Reza Pahlavi lớn tới mức vào thời điểm một năm trước khi phải lưu vong do cuộc cách mạng năm 1979, khi nhà vua đến thăm các cửa tiệm ở thủ đô Tehran, ông ta đã tuyên bố nếu các cửa tiệm không chỉnh trang lại mặt tiền, ông ta sẽ cho quân đội phá hủy các cửa tiệm này.Thế nhưng, đằng sau tất cả những hào nhoáng phô trương bề ngoài của dự án “Nền văn minh vĩ đại” là khoảng cách các tầng lớp xã hội ngày càng gia tăng, là sự mọc lên như nấm của các khu ổ chuột ở phía nam thủ đô Tehran. Sự thất bại của chính sách cải cách ruộng đất trong Cuộc cách mạng trắng (1) đã dẫn đến một phần lớn bộ phận nông dân di cư từ nông thôn lên thành thị, không có việc làm và bần cùng hóa giữa chốn đô thị. Quá trình hiện đại hóa và đô thị hóa diễn ra choáng ngợp đến mức phần nhiều người dân phải từ bỏ lối sống truyền thống nhưng chưa thể tiếp cận và thích nghi với cuộc sống hiện đại. Nó dẫn đến tình trạng vong thân và khủng hoảng danh tính trầm trọng kể cả đối với người nghèo lẫn kẻ giàu. Sự phó mặc của chính quyền trước các yếu tố biến động văn hóa xã hội phức tạp trong quá trình hiện đại hóa đã đẩy những bất mãn xã hội tích tụ từ lâu ngày càng lên cao. Xuất phát điểm về cảm hứng và tinh thần của phim “Viên gạch và Tấm gương” đến từ chính hiện tượng này.Trong một bài khảo sát về những cảnh tượng hùng vĩ của nền văn hóa thương phẩm thế kỷ XIX, nhà triết học người Đức Walter Benjamin tin rằng các ảo cảnh đã tái cấu trúc những nội dung lịch sử và duy vật dưới những hình thức đầy sức quyến rũ, từ đó che mờ đi sự thật và chức năng để phục vụ cho nhu cầu và mong muốn của đối tượng quyền lực. Theo góc nhìn này, các đối tượng quyền lực đã sử dụng các ảo cảnh mê hồn để biểu trưng cho tuyên ngôn rằng lịch sử là một tiến trình đi theo đường tuyến tính, và những nỗ lực của họ đã tạo nên những tiến bộ và phát triển này. Với “Viên gạch và Tấm gương”, đạo diễn Ebrahim Golestan đã khắc họa thủ đô Tehran với những ảo cảnh đô thị về đêm – những tòa nhà chọc trời, những biển hiệu và những ánh đèn neon. Những ảo cảnh này hoạt động giống như những nhà máy sản sinh ra hình ảnh cho đám đông; chúng kiến tạo không gian đô thị như một thế giới giấc mơ – một công cụ quan trọng trong nền công nghiệp văn hóa của giới quyền lực. Từ đó các yếu tố chính trị đồng hóa với các yếu tố thẩm mỹ, và thành phố trở thành một phương tiện để biểu trưng cho tương lai huy hoàng.Tuy nhiên ẩn sau tất cả các ảo cảnh đô thị, những nhân vật trong “Viên gạch và Tấm gương” lại luôn chứng kiến và “va chạm” với những không gian hoang tàn và đầy bóng tối. Khi chàng trai lái taxi Hashem đi tìm mẹ của đứa trẻ bỏ rơi trên xe, anh chạy đến một ngõ nhỏ và bắt gặp một tòa nhà chưa xây xong, giờ đã bị hỏng nát. Ở đó có một người phụ nữ già cùng vài người nghèo khổ tàn tật khác, luôn mong chờ người thân trở lại và lẩm bẩm: “Không ai từng đến đây cả. Và sẽ chẳng ai đến đây cả”. Trong lúc Hashem chạy dọc tòa nhà hoang tàn, tiếng lẩm bẩm của người phụ nữ vẫn văng vẳng: “Họ dựng lên những bức tường. Ôi họ dựng lên quá nhiều bức tường”. Càng đi tìm, Hashem càng bị lạc giữa những “bức tường” như bị lạc trong một mê cung được xây dựng tỉ mỉ. Không gian đời sống tựa như một mê cung tuyệt vọng tiếp tục trở thành một motip dư âm trong phân cảnh sau đó, khi Hashem đến trụ sở tòa án để giải quyết thủ tục pháp lý với đứa trẻ bị bỏ rơi. Hình ảnh Hashem bước vào cánh cửa một căn phòng này, và sau đó bước ra từ cánh cửa một căn phòng khác, lặp lại liên tục. Hành trình anh đi tìm hướng dẫn thủ tục pháp lý tiếp tục rơi vào một mê cung của những cánh cửa không hồi kết. Cấu trúc hình ảnh lặp lại trong trường đoạn tìm mẹ đứa trẻ và trường đoạn đi đến tòa án nhằm phản ánh đằng sau những kiến trúc rực rỡ và hoành tráng dưới thời kỳ quân chủ Shah, những mục nát suy tàn hiện diện trong cảnh sống của phần lớn người dân và hệ thống chính quyền quan liêu suy đồi, đã thâm nhập sâu rộng vào mọi tầng lớp xã hội.Không dừng lại ở những không gian suy tàn, máy quay của Golestan còn dàn tiếp những chi tiết và cảnh tượng của bóng tối và cái chết giữa lòng đô thị Tehran. Khi Hashem và cô bạn gái Taji cãi nhau về quyết định đưa đứa trẻ vào trại mồ côi, một đoàn người mang theo cỗ quan tài đi qua. Chi tiết này tạo ấn tượng rằng hình ảnh hiện diện rõ ràng duy nhất giữa các khu ổ chuột nghèo ở Tehran là hình ảnh cái chết, và đó cũng là thứ duy nhất cắt đứt mạch trò chuyện giữa Hashem và Taji. Sau đó, Hashem và Taji tiếp tục bước đi và cãi nhau ngày càng gay gắt, máy quay lần theo con ngõ nhỏ mà họ đi và nó ngày càng thu hẹp đến mức ngột thở. Các không gian kiến trúc huy hoàng thời Shah, thay vì toát lên sự ấn tượng chủ ý của nó, thì dưới góc máy của Golestan chỉ hiện diện những bức bối và những trạng huống tâm lý sôi sục của nhân vật. Và rồi trong trường đoạn Hashem đến đồn cảnh sát nhờ sự giúp đỡ về đứa trẻ bị bỏ rơi, anh chứng kiến một bác sĩ bị lột trần quần áo đang trình bày hoàn cảnh bị một gia đình trả thù vì không cứu nổi con họ. Những hiện diện biểu trưng của sự suy tàn tiếp tục chuyển hóa thành những câu chuyện về một đứa trẻ bị chết và một bác sĩ bị tấn công trong bóng tối. Những lời thoại lan man, lý luận dông dài của các viên cảnh sát tại đồn chỉ ngày càng lộ ra những bất lực và lãnh cảm của họ. Và đỉnh điểm của motip hình ảnh cái chết và lãnh cảm hiện rõ trong chi tiết gần cuối phim – những y tá trại trẻ mồ côi thờ ơ chứng kiến sự vật vã đau khổ của các gia đình, đằng sau họ là một loạt bình đựng những bào thai.Vào thời điểm ra mắt, “Viên gạch và Tấm gương” của Golestan đã bị chỉ trích đồng loạt bởi cả giới phê bình lẫn trí thức trong nước như một tác phẩm kiêu căng, hợm hĩnh về mặt thẩm mỹ nhưng yếu về mặt tay nghề. Thế nhưng giá trị của bộ phim ngày càng được đánh giá cao theo thời gian và đến giờ phim thường xuyên xuất hiện trong các cuộc bầu chọn những tác phẩm điện ảnh xuất sắc nhất của Iran. Vị trí của phim đã được nhìn nhận như một viên ngọc sáng của Làn sóng điện ảnh mới Iran bùng nổ trước cách mạng năm 1979 với những tác phẩm tập trung khai thác về sự mở rộng quan hệ sản xuất tư bản và sự đàn áp chính trị trong quá trình hiện đại hóa dưới chế độ quân chủ Shah, ví dụ như “Con bò” (Gāv, 1969) của Dariush Mehrjui (2), “Tĩnh lặng trước tha nhân” (Aramesh dar Hozur Deegaran, 1972) của Nasser Taghvai hay “Con hươu” (Gavaznhā, 1974) của Masoud Kimiai (3). Không chỉ là một tấm gương phóng chiếu về sự sụp đổ mối quan hệ người người và những giá trị đạo đức truyền thống, Ebrahim Golestan đã dũng cảm bày ra trước mắt người xem những băng hoại, khốn khổ và tàn nhẫn nằm ở cốt lõi dự án hiện đại hóa và tiến trình văn minh hóa dưới chế độ quân chủ trước năm 1979 ở Iran.Chú thích:(1) Sau cuộc đảo chính năm 1953 tại Iran dưới bàn tay của CIA lật đổ Thủ tướng Mosaddegh vì quyết định của ông trong việc quốc hữu hóa dầu mỏ (cuộc đảo chính đã góp phần phá vỡ thế độc quyền của công ty dầu mỏ Anh trước đó và đưa các công ty dầu mỏ Mỹ vào chiếm hữu khoảng 40% doanh thu dầu mỏ của Iran trong khi chế độ Shah được tăng mức chiếm hữu doanh thu lên 50%), chế độ quân chủ Shah (dưới sự hối thúc của Mỹ để xoa dịu bất mãn sâu sắc của dân chúng) tiến hành Cuộc Cách mạng trắng và quá trình hiện đại hóa. Cuộc Cách mạng trắng đã được tiến hành với nhiều cải cách lớn như quyền bầu cử của phụ nữ, chia lợi nhuận cho công nhân và trụ cột quan trọng nhất – cải cách ruộng đất. Tuy nhiên, cải cách ruộng đất dưới chế độ Shah đã chia đất không hợp lý, khiến các thành phần địa chủ cũ càng trở lên giàu có sau đền bù, tiến đến đầu tư sang mảng công nghiệp, thành các nhà tư bản công nghiệp và nông nghiệp. Một phần nhỏ nông dân khác được chia ruộng đất (nhưng lại không được nhà nước giúp đỡ trang bị cơ sở vật chất để trồng trọt), trong khi đó khoảng 40% nông dân làm thuê trước đó không được công nhận quyền trồng trọt, đã nằm ngoài đối tượng được chia đất trong cải cách ruộng đất. Các nông dân này di cư lên thủ đô Tehran trong quá trình ra sức tuyên truyền của chính quyền về “hiện đại hóa”, và trở nên bần cùng hóa, sống trong các khu ổ chuột và nhiều người không có việc làm.(2) Hội đã làm phụ đề tiếng Việt cho phim “Con bò” (Gāv, 1969) của Dariush Mehrjui: https://www.facebook.com/share/p/1AqrVoCyXn/(3) Hội đã có bài giới thiệu về phim “Con hươu” (Gavaznhā, 1974) của Masoud Kimiai: https://www.facebook.com/share/p/1BAPLbbvks/Nguồn lược dịch và tham khảo:Poya, Maryam. “Iran 1979: Long Live the Revolution!…Long Live Islam?” Essay. In Revolutionary Rehearsals. Haymarket Books, 1987.Sotoudeh, Sajad, Alireza Sayyad, and Milad Sotoudeh. “Phantasmagoric Manifestations of the Modern City during the Pahlavi Era and Its Representation in Brick and Mirror.” Quarterly Review of Film and Video 40, no. 8 (May 6, 2022): 980–1000. https://doi.org/10.1080/10509208.2022.2064185