Trong bài viết có tựa đề “Narratives of a Lost Space: A Semiotic Analysis of Central Courtyards in Iranian Cinema”, Hamed Goharipour có phân tích các khía cạnh đa chiều của không gian kiến trúc cũng như các chức năng khác nhau của “khoảng sân trung tâm” (central courtyard) – một không gian quan trọng trong kiến trúc Iran truyền thống nay đã gần như biến mất trong xã hội hiện đại. Đúng theo tính chất và phương pháp luận của một nghiên cứu có tính liên ngành, Goharipour tiếp cận điện ảnh như một phương tiện giải quyết yếu tố động năng trong không gian; là một góc nhìn mới cung cấp bối cảnh đa chiều cho việc nghiên cứu các vấn đề xoay quanh hiện tượng không gian trong kiến trúc.Tuy nhiên, khác với phần đa những nghiên cứu liên ngành thường chỉ xem điện ảnh như công cụ thuần túy cung cấp cơ sở hiểu biết cho các nhóm ngành xã hội khác, Hamed Goharipour tiến hành xem xét và phân tích điện ảnh với tư tưởng nhất quán xuyên suốt: “Điện ảnh đã là nơi thử nghiệm giúp các kiến trúc sư kiểm tra các phương pháp tiếp cận thay thế trong lĩnh vực của họ. Nhưng nó cũng là đấu trường tự nhiên mà ở đó các đạo diễn phim xử lý các vấn đề không gian theo cách riêng của mình. Trong một số trường hợp, nó phát triển các khái niệm không gian phức tạp tương tự như trong nhiều công trình của các kiến trúc sư”.Như vậy, nghiên cứu liên ngành giữa kiến trúc và điện ảnh trở thành nghiên cứu mối quan hệ giao dịch (tương tác) giữa con người và môi trường. Và trải nghiệm điện ảnh tất yếu trở thành một phép ẩn dụ diễn giải môi trường sống hàng ngày. Từ ngữ cảnh kiến thức đa ngành thu hẹp dần về phương pháp phân tích liên văn bản, Hamed Goharipour khéo léo dẫn mở người đọc đến với cốt lõi của hệ thống phân cấp không gian kiến trúc Iran: ấy là vai trò vật chất – văn hóa của khoảng sân trung tâm trong kiến trúc truyền thống Iran. Tới đây, chúng ta đến với phân tích bộ phim “Mum’s Guest” (2004) của đạo diễn Dariush Mehrjui để hiểu tại sao khoảng sân trung tâm được xem như cầu nối không gian công cộng giữa môi trường đô thị với khu vực riêng tư. Một nơi mà con người buộc phải bước qua quá trình chuyển đổi trung gian để chuẩn bị tinh thần đối mặt với các hoạt động và sự kiện hàng ngày.Trước khi được chọn làm đối tượng phân tích trong nghiên cứu này, bản thân bộ phim “Mum׳s Guest” ít nhiều cũng đã mang theo mình câu chuyện bối cảnh độc đáo. Không chỉ có cốt truyện chính diễn ra ở khoảng sân trung tâm hay là tác phẩm của một nhà làm phim vốn trứ danh với mối quan tâm xuyên suốt về kiến trúc đô thị. Bản thân bộ phim “Mum׳s Guest” cũng mang nhiều dấu ấn thời đại khi nó được thực hiện trong giai đoạn những khu đô thị cũ còn sót lại của người dân bị phá hủy hàng loạt để nhường chỗ cho các công trình xây dựng hiện đại. Xét theo chiều dài lịch sử điện ảnh Iran, có lẽ khó có một bộ phim nào khác có bối cảnh ra đời đặc biệt như vậy. Tuy nhiên, đó mới chỉ là ngữ cảnh rộng, còn bản thân nội hàm văn hóa của “Mum׳s Guest” thì sao? Mượn câu chuyện khách đến chơi nhà một gia đình có hoàn cảnh nghèo túng, đạo diễn Dariush Mehrjui dần hé lộ cho người xem toàn bộ hệ thống phân cấp không gian cũng như thứ bậc nhân vật qua quá trình chuẩn bị bữa tiệc tối của gia đình.Ngay từ mở đầu phim, khán giả được quan sát một chuỗi những công trình xây dựng mới ở Tehran, đặc biệt là các tòa tháp và nhà chọc trời. Mehrjui chọn góc máy thấp, trục thẳng đứng như ám thị ánh mắt ngước nhìn đầy sợ hãi, trong phút chốc phủ lên người xem bóng ma đáng sợ của những công trình kiến trúc đồ sộ đang đứng sừng sững ngay trước mắt họ. Thứ chẳng sớm thì muộn cũng sẽ phá hủy đi kết cấu – nguyên tắc truyền thống của kiến trúc đô thị vốn có của thành phố. Chỉ với một vài cú cắt chuyển cảnh nhanh chóng, Mehrjui đem đến cho khán giả cảm quan rõ nét về quá trình mở rộng và đứt gãy đô thị. Lúc này, sự hiện diện của khoảng sân trung tâm giống như một dấu hiệu trong chuỗi liên kết ký hiệu “đô thị – kiến trúc”, đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ bối cảnh địa lý câu chuyện. Giúp người xem gần như nhận thức được trong vô thức quá trình xuống cấp cả về hình thức lẫn phong cách của cảnh quan kiến trúc đô thị truyền thống. Nhưng chính ở đây, người xem được làm quen với hệ thống phân cấp không gian của Iran: từ không gian đô thị (công cộng) cho đến gia đình (riêng tư) thông qua vai trò trung gian của khoảng sân trung tâm – một không gian vừa công cộng vừa riêng tư. Tuy nhiên, song song với thiết lập hệ thống phân cấp không gian trên, Mehrjui đồng thời cũng dùng các kỹ thuật quay khác nhau để ngầm tiết lộ sự phân cấp không gian giữa các thành viên trong gia đình.Trong văn hóa Iran, người mẹ luôn là nhân tố chính gìn giữ không khí riêng tư thoải mái cho gia đình. Trước đây, vị trí đặc biệt ấy đã buộc người phụ nữ phải ở nhà và tập trung vào công việc nội trợ. Cũng bởi lẽ đó, nhiều nếp sống văn hóa hay nguyên tắc kiến trúc (bao gồm cả quyền riêng tư) cũng có tính ràng buộc mạnh mẽ với người “phụ nữ”. Vì thế, mẹ là nhân vật chính gắn liền với ngôi nhà trong phim. Và giống với hầu hết phụ nữ Iran, hơn 80% thời lượng phim, các hoạt động của người mẹ thường bị giới hạn trong không gian nhà truyền thống. Và cũng chính bởi giá trị văn hóa và địa vị không thể thay thế đó của người mẹ, không gian sống của bà cũng cần một sự “riêng tư” đặc biệt. Cùng sử dụng cú máy di chuyển, nếu như người cha được quay trực diện bằng góc máy rộng, từ toàn cảnh chuyển về trung cảnh. Một góc máy trải mở không gian không chút gò bó để đón nhân vật bước vào. Thì sự hiện diện của người mẹ lại được giới thiệu bằng một cái nhìn cố định ngang tầm mắt. Không phải góc quay ngôi thứ nhất hay thứ ba, cũng không hoàn toàn công khai hay kín kẽ. Chiếc máy quay di chuyển lẩn lút, theo chân bà vào từng ngóc ngách của căn nhà rộng lớn. Khoảng không gian cá nhân được mở ra vừa đủ, buộc chúng ta phải quan sát và theo sau nhân vật tựa như người dẫn đường.Từ hình ảnh người mẹ ấy, chỉ với một vài kỹ thuật di chuyển máy quay, Goharipour chỉ cho chúng ta thấy khoảng sân trung tâm được dùng như không gian trung gian chuyển tiếp, một phần của hệ thống phân cấp không gian trong gia đình như thế nào. Đến đây, chúng ta mới quay lại với luận đề chính mà Goharipour vốn theo đuổi: Tại sao khoảng sân trung tâm được xem như cầu nối không gian công cộng giữa môi trường đô thị với khu vực riêng tư? Với trường hợp của “Mum׳s Guest”, đạo diễn Mehrjui lựa chọn một tình thế vô cùng trớ trêu khi một gia đình nghèo phải cố gắng thiết đãi khách một bữa tiệc tối tươm tất. Để có thể hoàn tất bữa tiệc thịnh soạn này, các nhân vật của chúng ta phải trải qua hàng loạt những sự kiện rắc rối dở khóc dở cười đến từ chính tấm lòng hiếu khách của họ. Tuy nhiên, hoàn cảnh trớ trêu ấy âu lại là một xếp đặt lựa chọn tài tình của đạo diễn Dariush Mehrjui. Bởi theo văn hóa truyền thống của người Iran, hàng xóm (những người cùng khu dân cư) luôn có thói quen giúp đỡ lẫn nhau và tập trung tại khoảng sân trung tâm của họ. Lúc này, hàng xóm hay các nhân vật phụ không phải là người thân trong gia đình nhưng cũng không phải là người hoàn toàn xa lạ. Khoảng sân trung tâm hiện lên nổi bật như cầu nối công cộng, tạo ra một không gian không quá riêng tư (như nhà bếp) hay quá công khai (như ngoài hẻm) cho khu dân cư cùng tham gia. Nó không lấy đi cảm giác thoải mái thân mật của một không gian “thuần cá nhân” hay phá vỡ tính long trọng lễ nghi của một sự kiện quan trọng. Như vậy, tại chính địa điểm sinh hoạt cộng đồng tưởng chừng chẳng có gì đặc biệt, cả một tấn bi kịch đời người được lật mở nhẹ nhàng dí dỏm, sâu cay mà cũng rất đỗi nhân văn. Khi ấy, khoảng sân trung tâm là thành tố kết nối mối quan tâm chung nhưng cũng là chứng nhân cho mối quan hệ tương giao hợp tác giữa những người hàng xóm. Nó tạo ra bước đệm liên kết nối liền khoảng không gian trong ngoài ngôi nhà. Mà nhờ đó, con người không bị “ngã” vào các sự kiện một cách đột ngột hay bị “ném” không khoan nhượng vào thế giới của những không gian đô thị gồ ghề thô kệch. Nó kìm hãm dòng chảy sự kiện siết mạnh của thời gian, đồng thời cũng tạo cơ hội cho cư dân kịp thời đối ứng với những gì đang xảy ra bên ngoài.Trên đây là điểm lại sơ lược một vài nét chính nổi bật trong “Narratives of a Lost Space” của Hamed Goharipour. Hy vọng rằng bài nghiên cứu này sẽ không chỉ đem đến những thông tin liên ngành kiến trúc – điện ảnh hữu ích, mà còn giúp bạn đọc có những hình dung cơ bản về các ý niệm trừu tượng khác trong điện ảnh (như sự phân cấp không gian, tính trôi chảy của thời gian, ký hiệu học hình ảnh…). Và hơn hết là khơi dậy phần nào ở bạn đọc thái độ quán chiếu về môi trường sống, cảnh quan kiến trúc đô thị trong mối quan hệ mật thiết với chính con người chúng ta.Ảnh: “Mum’s Guest” (2004), dir. Dariush MehrjuiNguồn tham khảo:“Narratives of a Lost Space: A Semiotic Analysis of Central Courtyards in Iranian Cinema”, Hamed Goharipour, 2019.(https://www.sciencedirect.com/…/pii/S2095263519300056