Nói gì khi nói về “The Dead” (1987) của John Huston? Nói gì về một bộ phim được chuyển thể từ tác phẩm truyện ngắn cùng tên của James Joyce? Phải nói gì về một tác phẩm đầy rẫy những câu chuyện lặt vặt buồn tẻ tại một bữa tiệc đêm Giáng Sinh ở Dublin năm 1904? Khi nhà làm phim thực hiện nó (John Huston) với tinh thần kiên định và bướng bỉnh, đã cương quyết không thêm bất kỳ chút gia vị nào vào chuỗi tình tiết dài lê thê ấy. Không hành động kịch tính, không cao trào căng thẳng hay bất kỳ động cơ thúc đẩy câu chuyện nào tiến về phía trước.Vậy thì “The Dead” có gì mà chúng ta lại cần nói về nó? Không phải về khía cạnh chuyển thể văn học, cũng chẳng phải bàn về chất lượng của một tác phẩm điện ảnh. Với “The Dead”, lần đầu tiên, ta nói đôi chút về sự khác biệt giữa “một bộ phim nhàm chán” và “một bộ phim ‘khắc họa’ sự tẻ nhạt buồn chán”. Làm thế nào để gợi lên sự siêu việt diệu kỳ từ một cuộc sống vốn quá đỗi tẻ nhạt tầm thường? Hay chăng bằng cách nào bắt trọn những khoảnh khắc phù du nằm lấp ló giữa lằn ranh sự sống và cái chết ấy?Trong “The Dead”, người xem được “mời tham dự” buổi dạ vũ của nhà họ Morkan – một loạt các trường đoạn cảnh dài được sắp xếp theo đúng trình tự diễn ra một bữa tiệc tối: nhân vật đứng lên và đọc một bài thơ Ailen u sầu; họ say sưa trao đổi với nhau về các ngôi sao opera xa xưa hay cảnh mọi người đàn ca khiêu vũ trong niềm vui hân hoan hạnh phúc… Khắp hành lang các gian phòng, người ra kẻ vào tấp nập không ngớt. Tất cả gợi lên vẻ đầm ấm tươi vui đúng không khí của một bữa tiệc gia đình dịp lễ Giáng Sinh. Tuy “diễn cảnh” là vậy, song về mặt bản chất, những hành động sự kiện này ít nhiều đều mang tính nghi thức và xã giao cộng đồng. Theo nghĩa nào đó, chúng buồn tẻ và nhàm chán, đôi khi kéo theo không ít bất tiện và cả sự miễn cưỡng của người tham gia. Thế nhưng John Huston có lẽ còn hơn một nhà làm phim giỏi khi ông nắm bắt được dưới đáy tầng sâu của tất thảy những tình tiết tiệc tùng hào nhoáng ấy – một mức độ cô đơn và tuyệt vọng sâu thẳm trong mỗi cá nhân khi họ buộc phải đến dự và tham gia nó. Nắm bắt được “tính nhân văn” cốt lõi trong chuỗi bi kịch gia đình này, cũng chính là chìa khóa làm “dịu đi” phần nào ánh nhìn chăm chú dò xét đạo đức của người xem xuyên suốt chiều dài câu chuyện.Về cơ bản, để có thể “xóa bỏ” sự nhàm chán ra khỏi bản chất sự kiện, ấy là điều không tưởng. Chúng ta buộc phải “bẻ gãy” một phần tính chủ quan của nhân vật trong quá trình xem phim. Và để gián tiếp làm được điều đó trong “The Dead”, John Huston xây dựng một cái nhìn toàn năng – một hệ thống không thời gian hoàn toàn dành riêng cho khán giả. John Huston thực hiện điều này cực kỳ tinh vi khi xuyên suốt quá trình trải mở tình tiết, ông khéo léo đặt máy quay từ xa xen kẽ với một loạt cảnh phản ứng từ nhân vật. Như vậy, một mặt, người xem vừa có thể tiếp tục tương tác khách quan với sự kiện, nắm bắt đúng thực tế bề mặt của sự việc rằng: các nhân vật không có chút hứng thú nào với chúng. Nhưng mặt khác, qua dòng chảy câu chuyện, quá trình “tiếp xúc khách quan” này đủ tạo ra “ma sát” về mặt tâm lý, gợi lên sự đồng cảm (chủ quan) phi thường giữa khán giả và nhân vật khi người xem đã đủ nhập tâm.Giữa dòng chảy liên tục mở ra các hành động sự kiện (gặp gỡ – đối thoại – xung đột), người xem vô hình chung dần trở thành những vị khách thực thụ trên “chuyến hành trình gặp gỡ thường niên” này. Nhịp độ cắt dựng của “The Dead” đem đến người xem trải nghiệm “dòng thời gian trôi” gần như chân thực nhất với những sự việc xảy ra đồng thời trong bữa tiệc: chúng ta bị cuốn vào bầu không khí nhộn nhạo, náo nhiệt mà cũng không kém phần thân mật thiêng liêng trên bề mặt của nó. Những khoảnh khắc hoan ca khiêu vũ, những giây phút ấm cúng lắng đọng khi cả đại gia đình cùng quây quần dùng bữa bên nhau và cả sự tiếc nuối quyến luyến sau cùng khi tất cả đã rời đi.. bỏ lại căn nhà tiếp tục chìm trong bóng tối tĩnh lặng giữa đêm đông giá buốt.Dọc theo bề mặt nứt toác của chuỗi sự kiện khô khốc, của những mối kết giao tưởng chừng như đã nguội lạnh chán chường từ lâu ấy; đôi lúc John Huston lại dúi vào tay ta những khoảnh khắc ấm nồng thơm thảo vô ngần. Những khoảnh khắc hạnh phúc phù du tựa như ánh đèn hiu hắt bỗng bừng lóe sáng trong đêm tối lạnh lẽo. Cho đến khi ông dẫn chúng ta đi tắt qua những sự kiện cá nhân đơn lẻ của từng nhân vật, đột ngột hướng vào tầm mắt ta những hành động riêng tư nhỏ nhặt và tầm thường nhất: từ sự ngập ngừng, bồn chồn lo âu cho tới thiếu kiên nhẫn và rồi rơi hẳn vào hố sâu tuyệt vọng. Chậm lại, chậm lại rồi lại chậm lại nữa. Giống như những nhân vật trong tác phẩm của James Joyce, khán giả cũng có những phút giây thăng hoa bất chợt, những khoảnh khoắc được tận hưởng chút ít hạnh phúc và tình yêu thương ở đời. Nhưng rồi niềm vui ngọt ngào ấy cũng sớm bị lấy đi, chỉ còn lại trơ trụi một hiện thực cay đắng và tẻ ngắt – những con người cô độc ôm ấp những thương tổn chẳng thể giãi bày với ai. Chỉ khi buổi vũ hội kết thúc, lặng lẽ nhìn đoàn người rời đi, người xem mới bất giác nhận ra rằng mình đã là một phần của bữa tiệc này tự bao giờ. Ta cũng giống như những nhân vật này – đã dần chấp nhận và khoan thứ cho những điều chưa tốt đẹp ở người khác (Gretta, Gabriel, dì Julia già nua, ông Brown, Freddy tội nghiệp..) và tất cả những gì đã xảy ra. Bởi họ là người thân của ta và cả bởi vì… họ là chính họ.Vậy thì ở “The Dead” có thứ quyền năng điện ảnh gì mà ta khó lòng có thể tìm thấy ở những bộ phim khác? Cách để biến những câu chuyện nhàm chán trở nên bớt buồn tẻ hơn? Có lẽ vậy. Hay chính xác hơn là cách một nhà làm phim loại bỏ tính chủ quan của nhân vật để đem đến những trải nghiệm sống động vượt trội về dòng chảy thời gian. Sự tồn tại đồng thời của cả tính phù du và sự vĩnh cửu của khoảnh khắc. Tính tất yếu của thời gian cũng như sự bất lực của con người khi cố tìm cách kiểm soát nó. Chỉ khi như vậy, những khoảnh khắc nhỏ bé giản đơn thường ngày mới được trao cơ hội tỏa sáng như những khoảnh khắc quan trọng, mang tính quyết định trong đời người. Để khi nỗi buồn ập tới vào cuối ngày khi ta biết một ngày đã trôi qua mà chẳng thể lấy lại được nữa, con người mới đủ thấu hiểu và cả tinh anh để nhìn nhận mọi người xung quanh như chính con người họ – như người bạn đồng hành luôn xứng đáng nhận được tình yêu thương vô hạn từ chúng ta.“Tuyết bao phủ khắp xứ Ireland. Tuyết rơi xuống từng ngóc ngách mảnh đồng bằng trung du u tối. Tuyết rơi xuống các đồi trọc. Rơi nhẹ nhàng xuống đầm lầy Allen. Và xa hơn về phía tây, tuyết rơi xuống những con sóng biển Shannon tối tăm hung ác.Ngẫm lại hết thảy người đã từng trở lại lúc khởi thủy. Mà tôi, cũng phù du như họ, cũng chớp tắt lịm dần vào thế giới xám xịt của họ. Tựa như mọi thứ xung quanh tôi, cái thế giới dưỡng dục và sinh sống này đang dần dần thu nhỏ và biến mất.Tuyết đang rơi. Rơi xuống nghĩa trang nơi Michael Furey an táng. Tuyết mỏng mảnh xuyên qua vũ trụ. Mỏng mảnh rơi. Tựa như lần hạ cuối cùng xuống người sống. Và cả những người đã khuất”.Link xem phim: https://www.youtube.com/watch?v=Rkos62UPwVkNguồn tham khảo:“The Rhythm Of Living and John Huston’s The Dead”, Sarah Shachat.(https://www.brightwalldarkroom.com/…/john-huston-the…/